Регионот Адриjа сè уште под силни инфлациски притисоци

Во целиот регион Адриjа оваа година започна под знакот на инфлаторни притисоци, а економските показатели укажуваат на континуирана пазарна неизвесност. Србија веќе забележа инфлација од 4,6 отсто во јануари, што е над горната граница на целниот опсег на Народната банка на Србија. Со поскапувањето на комуналните услуги, нафтените деривати и прехранбените производи, се поставува прашањето какви чекори ќе преземат монетарните власти за стабилизирање на макроекономскиот амбиент. Слични трендови се забележуваат и во остатокот од регионот, при што Хрватска води во еврозоната во однос на инфлацијата, додека Босна и Херцеговина и Северна Македонија се обидуваат да ги ублажат ефектите од глобалните економски случувања.

Според најновите податоци на Централната банка на Босна и Херцеговина (ЦББиХ), во декември 2024 година, годишната инфлација била 2,2 отсто, што е зголемување од 1,5 отсто во ноември истата година. За 2025 година, ЦББиХ предвидува збирна инфлација од 3,6 отсто, додека за 2026 година се очекува благ пад на 3,5 отсто. Овие предвидувања укажуваат на постепено стабилизирање на инфлацијата во наредниот период.

„Глобалните трендови се такви што не можеме да очекуваме големи позитивни промени, па дури и изчекори во 2025 или 2026 година. Едноставно кажано, има огромни промени на глобално ниво“, вели Алмин Малишевиќ, директор на секторот за индустрија и услуги на Стопанската комора на ФБиХ.

Тој додава дека она што можеме да го очекуваме, а што би било добро е една година стабилизација, поточно 2025 година, каде што ќе имаме умерен раст. Сепак, тој посочува дека многу зависи од американската политика и парите на американската администрација.

„Многу од ова сигурно ќе се одрази во БиХ“, нагласи тој. „Реални оценки и очекувања се дека БиХ ќе забележи умерен економски раст, но од друга страна навистина е многу тешко да се предвиди што всушност ќе се случи во овие моменти“.

За минималната плата и нејзиното влијание, Малишевиќ вели дека за шест месеци ќе можеме да имаме соодветни параметри, со кои ќе можеме да оцениме како и колку одлуката за зголемување на минималната плата влијаела на економските случувања во БиХ.

„Што се однесува до владината помош, во БиХ веќе неколку години имаме владини програми на сите нивоа, кои им помагаат на секторите, од ранливи до проценети. Сега имаме најава од Владата дека ќе има зголемено издавање, односно поддршка или субвенционирање на фирмите кои се загрозени од зголемувањето на минималната плата. Верувам дека нашите влади прават онолку колку што можат, во смисла на стабилизирање на работењето или создавање одредени сектори кои треба да исчекорат и да им помогнат на таквите сектори“, рече тој.

Сепак, тој посочува дека компаниите не треба да се потпираат само на владината поддршка, бидејќи така се губат креативните ефекти и иновациите. Овие субвенции, или стимулации што треба да се дадат на одредени компании и сектори, треба да бидат насочени кон секторите кои се навистина загрозени.

„Ако тоа се прави без баланс, тогаш може значително да се загрози економската политика, а со тоа и буџетите на сите нивоа“, заклучува тој.

Цените на комуналиите и интернетот се зголемени во Србија

Во Србија годината започна со јануарска инфлација од 4,6 отсто, што е за 0,1 отсто над горната граница на целта на Народната банка на Србија (НБС) за оваа година. Монетарната политика предвидува инфлација да се движи од 1,5 до 4,5 проценти. Соња Недиќ, директорка на одделот за макроекономски анализи во Секторот за економски истражувања и статистика на Народната банка на Србија, вели дека трендот на инфлација во јануари е под влијание на порастот на цените на услугите, вклучително и зголемувањето на цените на комуналните услуги и зголемувањето на цените на интернетот.

„Раст бележат и цените на нафтените деривати на годишно ниво, а цените на овошјето и зеленчукот се сè уште на малку повисоко ниво поради сушата што ја имавме минатата година. Нешто повисок раст бележат и одредени категории преработена храна, пред се кондиторски производи и кафе, поради растот на цените на светскиот пазар, бидејќи кафето и какаото бележат рекордни вредности. Инфлацијата околу горната граница на целта во првиот квартал е во согласност со проекциите на НБС“, вели Недиќ.

Кога станува збор за меѓународното опкружување, Недиќ вели дека во последните две-три години има исклучително високо ниво неизвесност. Геополитичките тензии влијаат на цените на енергентите и другите примарни производи на светскиот пазар. Исто така, глобалната инфлација се намалува со побавно темпо од очекуваното, што се пренесува во сите економии, вклучително и во Србија. Исто така, постои фрагментација на пазарот и протекционистички мерки кои можат да доведат до прекини во глобалните синџири на снабдување.

Со оглед на социјалната несигурност и нестабилност, позицијата на нафтената индустрија на Србија и многуте отворени прашања, Недиќ наведува дека психолошката несигурност преку каналот на инфлаторните очекувања може да се пренесе и на растот на самата инфлација. Сепак, сè уште нема индикации дека тоа се случува. Според јануарското истражување, инфлациските очекувања остануваат многу стабилни, околу централната целна вредност.

„Она што е клучно е да се зачува довербата на потрошувачите и инвестициите и да се обезбеди стабилно макроекономско опкружување“, рече Недиќ.

Таа истакнува дека НБС во изминатите пет месеци ја одржува референтната каматна стапка на 5,75 отсто, а сегашното ниво на инфлација, кое е малку над горната граница на целта, не е од суштинско значење за движењето на каматните стапки.

„Извршниот одбор на НБС не донесува одлуки за каматните стапки само врз основа на тековните податоци, туку многу поважно е како ќе се движи инфлацијата во периодот на проекција. Кога НБС почна да ја релаксира својата монетарна политика, се одлучи за внимателен пристап и постепено намалување на референтната стапка. „Се гледаат сите фактори од меѓународното и домашното опкружување, се анализира од состанок до состанок и врз основа на тоа се носат одлуките за стапката“, вели Недиќ.

Хрватска има највисока стапка на инфлација во еврозоната

Во јануари 2025 година, Хрватска забележа годишна стапка на инфлација од пет проценти според хармонизираниот индекс на потрошувачки цени, што е највисок резултат меѓу сите членки на еврозоната. 

Државниот завод за статистика покажува нешто пониска стапка од четири отсто на годишно ниво, но го потврдува трендот на четиримесечно забрзување на растот на цените. Иван Дражетиќ, раководител во „Интеркапитал“ за пазарот на обврзници, за „Блумберг Адрија“проценува дека инфлацијата во 2025 година ќе остане над четири проценти.

„До летото имавме речиси дефлациски трендови, а потоа дојде до пресврт. Потоа во септември владата ги намали субвенциите за енергентите. Како резултат на тоа, цената на струјата и бензинот се зголемија за 10 отсто. Енергијата ја зголемува инфлацијата. Можеме да очекуваме дека инфлацијата од енергентите ќе биде уште посилна во наредните месеци, до летото. Севкупно за 2025 година, би се обложил на инфлација околу 4,5 проценти. Сè уште ги чувствуваме ефектите од суперизборната 2024 година и растот на платите во јавниот сектор“, рече Дражетиќ.

Очекувана инфлација во Северна Македонија од три проценти

Од руската инвазија на Украина во изминатите три години, Северна Македонија се соочи со многу повисока вкупна инфлација од земјите на Европската унија - вкупно 40 проценти во споредба со 20 проценти на ЕУ, последица на тоа што земјата е многу повеќе интегрирана во сметководствените синџири на снабдување.

„Соодносот на вкупната трговска размена со бруто домашниот производ е некаде околу 170 отсто, додека во ЕУ е 90 отсто. Инфлацијата се очекува да забави на околу три проценти оваа година, што би било слично на проектираниот реален раст на БДП од три проценти. Овие огромни инфлациски шокови сега се стабилизираат“, вели Кристијан Фидановски, истражувач во Виенскиот институт за меѓународни студии.