Војната со Иран ги открива слабостите на БРИКС, Индија е под притисок да избере страна

Индија се соочува со растечки притисок како лидер на групата БРИКС да го насочи блокот кон поцврст став за конфликтот со Иран, што ја става дипломатијата на Њу Делхи на сериозен тест.

Речиси еден месец откако САД и Израел започнаа воздушни напади врз Иран, при што беше убиено највисокото раководство на земјата и беше предизвикана глобална енергетска криза, групата БРИКС сè уште не успеа да заземе став за војната.

Причината за ќор-сокакот е тоа што повеќе членки на блокот се на различни страни во конфликтот, што го прави постигнувањето јасен консензус многу тешко. Иран, членка на БРИКС од 2024 година, одговори на нападите на САД и Израел со ракетни напади врз Обединетите Арапски Емирати и Саудиска Арабија. ОАЕ му се приклучија на блокот во 2024 година, додека Саудиска Арабија ја разгледува поканата за членство.

Иран побара од Индија, која годинава го има ротирачкото претседателство со БРИКС, да ја поддржи неговата иницијатива за осуда на заедничката воена кампања на САД и Израел против него, велат добро упатени извори, кои побарале да останат анонимни. ОАЕ и Саудиска Арабија веројатно нема да се согласат, додека Кина и Русија можеби ќе му дадат тивка поддршка на Иран.

Членките на блокот изработиле најмалку три соопштенија како одговор на конфликтот, од кои две досега биле отфрлени поради внатрешните поделби во групата, меѓу нив и едно што ги осудувало Израел и САД за нападите, изјави еден од анонимните извори. Некои во организацијата сметаат дека БРИКС ризикува да стане ирелевантен ако не се вклучи во клучните прашања на моментот.

Неодлучноста на блокот е во спротивност со неговата осуда на нападите на САД и Израел врз Иран во јули 2025 година, како и со повикот израелските сили да се повлечат од Газа. Во јануари групата молчеше и за апсењето на венецуелскиот претседател Николас Мадуро од страна на САД.

Ќор-сокакот ги покажува предизвиците со кои се соочува блокот на економии во развој додека војната влегува во четвртата недела. Претседателот Доналд Трамп сега притиска за разговори со Иран во обид да се запре борбата, иако Исламската Република сè уште не потврдила дека се водат какви било преговори.

Војната ја доведе Индија во особено тешка дипломатска позиција, што дополнително се нагласува поради нејзината водечка улога во БРИКС. Индија има блиски односи и со САД и со Израел, а премиерот Нарендра Моди беше во Тел Авив само неколку дена пред почетокот на конфликтот.

Врски со Иран

Њу Делхи има и историски врски со Иран и е силно зависен од испораките на нафта и гас што минуваат низ Ормускиот Теснец, кој практично е затворен од почетокот на војната. Индија е меѓу ретките земји што успеале да обезбедат безбеден премин низ теснецот за дел од своите танкери.

Во исто време Њу Делхи има силни економски врски со Обединетите Арапски Емирати и другите земји од Заливот, каде што работат речиси 10 милиони Индијци.

Притисокот врз Моди да го насочи БРИКС да се изјасни за конфликтот излезе и во јавноста. Во саботата претседателот Масуд Пезешкијан му порача на Моди дека БРИКС треба „да одигра независна улога во запирањето на агресиите“ против Иран и да ги заштити регионалниот мир и стабилност, соопшти иранската амбасада во Индија.

Индиското Министерство за надворешни работи, Амбасадата на ОАЕ во Њу Делхи и портпаролот на владата на Бразил не одговорија веднаш на барањето за коментар. Криспин Фири, портпарол на Министерството за надворешни работи на Јужна Африка, изјави дека се водат „тековни разговори“ за можно соопштение на БРИКС и дека Јужна Африка ќе поддржи исход постигнат со консензус.

Индија досега се спротивставува на повиците да интервенира преку БРИКС. Според лица запознаени со прашањето, Индија смета дека како претседавач не може да заземе страна, но може да олесни разговори меѓу членките за да се најде решение. Портпаролот на Министерството за надворешни работи Рандир Џаисвал во текот на овој месец изјави дека е тешко да се премостат разликите меѓу членките на БРИКС, имајќи предвид дека неколку од нив се директно вклучени во конфликтот.

„Индија е земја што одржува блиски односи со повеќе страни“, изјави Садананд Думе, виш соработник во институтот „Американ ентерпрајз“ (American Enterprise Institute), додавајќи дека војната „ги прави работите потешки за Индија, бидејќи таа е класичен пример за држава што балансира меѓу различни страни во БРИКС“.

„За Индија, ова создава голема непријатност“, додаде тој.

Ситуацијата ги покажува сложеноста на војната, која брзо ескалира, и предизвиците со кои групата долго време се соочува во постигнување консензус за чувствителни геополитички прашања. БРИКС беше формално основан во 2009 година од основачките членки Бразил, Русија, Индија и Кина. Групата не е врзана за една заедничка цел или идеологија, освен што обезбедува форум за земјите во развој.

Трамп остро го критикува БРИКС, обвинувајќи дека групата е антиамериканска и дека е доминирана од агендите на Кина и Русија. Во минатото тој се закануваше со царини од 100 отсто за нејзините членки и го обвини блокот дека се обидува да го поткопа американскиот долар.

„Тоа секако не е воен сојуз. Членките немаат обврска да одат во помош една на друга“, изјави Александар Габуев, директор на центарот „Карнеги Русија Евроазија“ со седиште во Берлин. „Ако некој се надеваше дека БРИКС може да се претвори во алтернатива на Г8 или на други западни групации, тие очекувања нема да се остварат.“

Иран предложил нацрт-соопштение со кое се осудуваат Израел и САД и се бара прекин на „нападот“, изјави лице запознаено со прашањето. Тој нацрт бил отфрлен, при што приговори дошле од Обединетите Арапски Емирати, кои сметале дека текстот не ја одразува улогата на Иран како агресор, имајќи ги предвид неговите напади врз соседни земји. Втор, понеутрален нацрт што ја осудува загубата на животи и повикува на смирување на ситуацијата предложила Индија, но не добил поддршка и исто така бил оспорен од ОАЕ, рече истото лице. Трета верзија, која укажува на нарушувањето на глобалните енергетски пазари, сè уште е предмет на разговори.

БРИКС веројатно ќе остане релевантен сè додека се фокусира на области на „прагматична соработка“, како финансирање на развојот и олеснување на трговијата, наместо на „идеолошка кохезија“, изјави Ирена Мија, виша соработничка во Меѓународниот институт за стратешки студии.

„Доколку се обиде да се трансформира во формален геополитички сојуз, ќе се соочи со ризик од внатрешна фрагментација и неуспех“, рече таа. „Очекувањето силен и единствен геополитички одговор од БРИКС е погрешно разбирање и на неговата структура и на неговата цел.“