Можат ли САД законски да го разрешат Трамп?

Како актуелниот американски претседател би можел законски да се отстрани од функцијата? Повеќето луѓе слушнале за постапката на импичмент (англ. impeachment), овластување со кое располага американскиот Конгрес, иако ретко се користи. 

Но постои и 25-от амандман на Уставот на Соединетите Американски Држави, кој овозможува претседателот да биде сменет во вонредни околности. Расправите за активирање на овој амандман нагло се засилија како одговор на постапките на претседателот Доналд Трамп во конфликтот со Иран. Повеќе истакнати политички личности предложија повикување на амандманот за да се отстрани Трамп од власт,а откако се закани со уништување на целата иранска цивилизација.

Порано во 2026 година неколку демократски пратеници се залагаа за користење на амандманот за да се смени Трамп поради неговото непредвидливо однесување поврзано со Гренланд. Прашањето за користење на овој амандман против Трамп се појавуваше и за време на неговиот прв мандат.

Што пропишува 25-от амандман?

Амандманот предвидува дека претседателот може да биде сменет ако потпретседателот и мнозинството министри, односно неговиот кабинет, утврдат дека тој „не е во состојба да ги извршува овластувањата и должностите на својата функција“. Ако претседателот го оспори нивниот заклучок, а потпретседателот и кабинетот останат на своето мислење, Конгресот може да нареди смена на претседателот со двотретинско мнозинство гласови во двата дома. Во амандманот исто така се наведува дека потпретседателот ја презема функцијата ако претседателот ја напушти должноста за време на мандатот, како и дека потпретседателот станува вршител на должноста претседател кога, на пример, претседателот се подложува на тешка операција.

Демократски пратеници и неколку конзервативни политички фигури повикаа на смена на Трамп откако на социјалните мрежи објави: „Цела цивилизација ќе умре вечерва и никогаш повеќе нема да заживее“. Објавата од 7 април дојде во пресрет на рокот што Трамп му го постави на Иран за повторно отворање на блокираниот Ормуски Теснец. Во претходните денови Трамп предупреди дека, ако теснецот не се отвори, САД намерно ќе бомбардираат цивилна инфраструктура во Иран, што предизвика критики дека се заканува со воени злосторства.

Зошто амандманот се спомнуваше во контекст на Гренланд?

Демократските пратеници што во јануари повикаа на смена на Трамп преку 25-от амандман, односно сенаторот Ед Марки и пратениците Сидни Камлагер-Дов, Јасамин Ансари и Ерик Сволвел, го истакнаа агресивниот став што Трамп го зазеде кон Гренланд, територија под административна управа на Данска. Инсистирајќи дека САД мора да го поседуваат островот, Трамп бараше данската влада да се согласи со американско преземање и им се закани на европските сојузници со нов круг казнени трговски царини ако се спротивстават. Подоцна се откажа од тоа.

Зошто 25-от амандман се спомнуваше за време на првиот мандат на Трамп?

Во одредени моменти од неговиот прв мандат, од 2017 до 2021 година, критичарите на Трамп го цитираа амандманот додека го доведуваа во прашање неговото непредвидливо однесување. „Њујорк тајмс“ и „Еј-би-си њуз“ известија во септември 2018 година дека заменик-главниот државен обвинител Род Розенштајн претходната година разговарал за регрутирање членови на кабинетот за активирање на амандманот. Розенштајн го негираше тоа тврдење и во изјава за „Њујорк тајмс“ рече дека не гледа основа за повикување на амандманот.

Неколку недели претходно „Њујорк тајмс“ објави авторски текст од лице потпишано само како „висок функционер во администрацијата на Трамп“, во кој беше наведено: „Со оглед на нестабилноста на која сите сме сведоци, во кабинетот се зборува за повикување на 25-от амандман, што би започнало сложен процес на смена на претседателот. Сепак, никој не сакаше да предизвика уставна криза. Затоа ќе направиме сè што можеме за да ја насочиме администрацијата во вистинската насока додека ситуацијата не заврши, на еден или на друг начин“.

По нападот на поддржувачите на Трамп врз американскиот Капитол на 6 јануари 2021 година, Претставничкиот дом донесе резолуција со која се бараше од потпретседателот Мајк Пенс да го активира 25-от амандман за да го смени Трамп од функцијата. Резолуцијата не беше обврзувачка и главно имаше симболично значење. Мајкл Помпео, тогашен државен секретар на Трамп, подоцна им изјави на истражителите дека „е сигурен дека 25-от амандман се споменувал во некои разговори“ меѓу членовите на кабинетот непосредно по нападот врз Капитол, но дека немало сериозно разгледување на неговата примена.

За разлика од првиот мандат, Трамп во својот кабинет во вториот мандат постави функционери што му покажаа непоколеблива лојалност.

 

Зошто воопшто постои 25-от амандман?

За да се одговорат некои прашања за наследување на претседателската функција на кои Уставот не дал конкретни одговори. На пример, кога претседателот Вилијам Харисон починал на функцијата во 1841 година, се водела дебата дали потпретседателот Џон Тајлер ќе стане вршител на должноста претседател, нов претседател или формално ќе остане потпретседател. Амандманот беше ратификуван по атентатот врз претседателот Џон Ф. Кенеди во 1963 година, поради прашањата кој би управувал со земјата ако Кенеди преживее, но остане во несвесна или тешка здравствена состојба.

Дали 25-от амандман некогаш бил активиран?

Никогаш не бил употребен за смена на актуелен претседател, но двапати бил користен за пополнување на местото потпретседател (пред стапувањето на амандманот во сила, САД во одредени периоди воопшто немале потпретседател). Во 1973 година, откако Спиро Агњу беше принуден да поднесе оставка од функцијата потпретседател поради обвиненија за даночно затајување, тогашниот претседател Ричард Никсон го номинираше пратеникот Џералд Форд за таа позиција, а го одобрија Претставничкиот дом и Сенатот. Откако Никсон поднесе оставка следната година, Форд стана претседател и за потпретседател го номинираше Нелсон Рокфелер, поранешен гувернер на Њујорк, кого исто така го потврди Конгресот.