ЕУ стравува дека доби бугарски Орбан

На осмите парламентарни избори во Бугарија во пет години апсолутно мнозинство освои само пред неколку недели формираниот коалициски сојуз Прогресивна Бугарија на поранешниот претседател на Бугарија, Румен Радев, предизвикувајќи загриженост низ целата Европска Унија дека официјална Софија наскоро би можела да претставува кочничар на одлуките во Брисел, поради неговите проруски ставови и силното противење на европската поддршка за Украина во одбраната од руската инвазија. Сепак, аналитичарите уверуваат дека Радев за Брисел нема да може да стане нов Виктор Орбан, бидејќи Бугарија е исклучително економски зависна од ЕУ и реално не може да постави пречки за надворешнополитичките одлуки на ЕУ што ги сакаат мнозинството држави членки.

Иако првите проекции во изборната ноќ покажуваа дека Радев освоил само просто мнозинство, во броењето на гласовите се дојде до тоа дека евроскептичната партија Прогресивна Бугарија сепак освоила 46,1 отсто од гласовите, што е 134 пратенички места во парламентот, кој има 240 пратеници. Во новиот состав на бугарскиот парламент влегоа уште четири изборни листи.

Проевропската конзервативна коалиција ГЕРБ-СДС на поранешниот бугарски премиер Бојко Борисов заврши на второ место, со околу 13 отсто од гласовите - двојно помалку отколку на претходните избори - па ќе има само 36 пратеници, иако во претходниот мандат ја предводеше владата. На трето место е исто така проевропскиот либерално-конзервативен сојуз Продолжуваме со промената-Демократска Бугарија (ПП-ДБ) со 12 отсто, па ќе има 33 пратеници.

Овие две прозападни сили владееја заедно во коалиција во 2023 и 2024 година и доживеаја голем пад на популарноста, особено коалицијата на Борисов.

На четврто место со 6,4 отсто од гласовите заврши либералното Движење за права и слободи (ДПС), кое ќе има 25 пратеници, додека на петто место е националистичката проруски ориентирана партија Преродба (Вазраждане) со 4,2 отсто, која ќе има 12 пратеници. Овие две партии, исто како и досега владејачкиот ГЕРБ-СДС, освоија двојно помалку отколку на претходните избори, па Преродба речиси остана под изборниот цензус од четири проценти за влез во парламентот.

Руска победа?

Иако отворено проруската партија забележа пад на популарноста, успехот на Радев во многу европски медиуми се гледа како своевидна победа за Русија на Владимир Путин, бидејќи овој поранешен генерал и пилот на борбени авиони, кој пред влегување во политиката бил врховен командант на бугарското воено воздухопловство, во изминатите десет години како претседател на Бугарија важеше за проруски ориентиран, залагајќи се за дијалог со Москва.

Иако еден негов поранешен близок соработник во медиумите тврдеше дека Радев бил во директна врска со Москва и дека работи по налог на Кремљ, Радев во текот на изборната кампања не зазеде јасен став за Русија, туку, наместо тоа, нагласуваше заштита на националните интереси во рамките на НАТО и ЕУ, ветувајќи пред сè борба против корупцијата и реформа на правосудството, за што му е потребно уставно мнозинство со 160 од 240 пратеници. Неговиот политички идентитет е создаден преку комбинација на реторика против естаблишментот, националистички пораки и апел до разочараните гласачи, со нејасни ветувања за економски и правосудни реформи.

Прогресивна Бугарија ги обединува и левицата и десницата незадоволни од водечките партии Bloomberg

Според предизборна анализа на германската фондација „Конрад Аденауер“, потенцијалните гласачи на неговата алијанса, која неколку дена пред изборите станала и политичка партија, се наоѓаат во левиот, националистички и проруски спектар. Иако партијата на Радев сè уште не може јасно да се смести во политичкиот спектар, тој со години е рангиран како најпопуларен политичар во земјата, меѓу другото поради критиките кон преодните влади и залагањето за дипломатски преговори со Русија.

Уште пред почетокот на руската инвазија врз Украина, Радев се залагал за соработка со Русија, истакнувајќи дека без дијалог безбедносната архитектура ќе се темели на ривалство и воен менталитет. Исто така, поддржувал протести и повикувал Бугарија да не го воведува еврото.

Иако свесен за невозможноста на оваа иницијатива, Радев ја повел за да покаже незадоволство од односот на власта кон противниците на еврото.

Бугарски Орбан или бугарски Маѓар

Фактот дека Радев даде само две интервјуа за време на изборната кампања, од кои едното беше за поткастер, кој се смета за некој што шири пропаганда на Кремљ под маската на „алтернативна“ содржина, мотивираше многу европски аналитичари да го прогласат за бугарски Орбан. Сепак, кога станува збор за војната во Украина, Радев се угледува на Петер Маѓар, победникот на унгарските парламентарни избори, и во телевизиско интервју рече дека, доколку стане премиер, Бугарија нема финансиски да придонесува за воена помош за Украина, но нема да ги блокира одлуките за ова прашање на ниво на ЕУ.

Румен Радев со години се залага за дијалог меѓу Европејците и Владимир Путин Bloomberg

Иако на бугарските гласачи им се претставуваше како бугарски Маѓар, руските весници го сметаат Радев за бугарски Орбан.

„Ако партијата на Радев победи, надворешната политика на Бугарија ќе се промени: Софија најверојатно ќе стане ‘непријатна’ за Брисел како Будимпешта“, напиша рускиот весник „Независимаја газета“.

Меѓу водечките политички групи во Европскиот парламент, овој резултат од бугарските парламентарни избори беше пречекан со оцена дека е „јасен и длабоко загрижувачки сигнал“ бидејќи парламентарното мнозинство го обезбеди политичар што отворено ја критикува поддршката за Украина и долго време се сметаше за симпатизер на Русија.

„Ова повеќе не е само резултат од избори - тоа е сериозен геополитички пресврт. Во време кога Украина се бори не само за сопствената слобода туку и за безбедноста на цела Европа, не можеме да го игнорираме правецот што го заземаат некои земји членки на ЕУ“, посочи Томаш Здечовски, чешки европратеник, кој е координатор за буџетска контрола во најголемата политичка група, Европската народна партија, во објава на социјалната мрежа X. „Европа денес не се соочува само со економски или социјални предизвици. Таа се соочува со фундаментално прашање дали ќе ги браниме вредностите врз кои сме изградени. Ова не се однесува само на Бугарија. Ова се однесува на сите нас.“

Клаудио Тито, коментатор за италијанскиот весник „Ла република“, исто така го изразува својот страв дека Радев ќе стане „човек со право на вето“, исто како што беше Орбан во минатото. И навистина, повеќето европски набљудувачи го нарекуваат Радев новиот Орбан, бидејќи сака да го критикува Брисел и да флертува со Русија.

Бојко Борисов доживеа вистински дебакл на бугарските избори Bloomberg

Но некои набљудувачи истакнуваат дека Радев се смета за бугарски Маѓар и дека нема причина за загриженост.

„Како премиер, Радев би можел да биде благ евроскептик, но веројатно нема да го заниша бродот на ЕУ“, вели Богуслав Хработа, главен уредник на полскиот весник „Ржечпосполита“, додавајќи дека Радев би сакал да биде „Орбан без заби“.

На прашањето дали поранешниот пилот на „миг-29“ ќе ја преземе улогата што Орбан ја играше во ЕУ во последните години, Михаел Мартенс, дописник за Југоисточна Европа за германскиот весник „Франкфуртер алгемајне цајтунг“ (ФАЦ), вели дека краткиот одговор е не, а подолгиот одговор треба да започне со „не, но“. Според него, стравувањата дека Софија наскоро би можела да биде управувана од нов Орбан се претерани.

„Прашањата од надворешната политика одиграа занемарлива улога во изборната кампања. Економската состојба и стравот од инфлација доминираат во грижите на повеќето гласачи“, истакна Мартенс, додавајќи дека Радев е далеку од двотретинско мнозинство во парламентот за да ја „преуреди“ земјата според унгарскиот принцип.

Влијание врз регионот

За разлика од Орбан, Радев нема силна партиска машинерија ниту долгорочна стратегија за конфронтација со Брисел. Бугарија е послабо организирана како држава и повеќе зависна од европско финансирање, поради што политичарите најчесто избегнуваат отворени конфликти со ЕУ.

Радев сигнализираше дека земјата ќе продолжи по европскиот пат, но со поголем прагматизам кон Русија, односно со пристапот „услуга за услуга“. Сепак, победата на Радев би можела да влијае врз регионот Адрија пред сè во две области - енергетиката и европските интеграции на Северна Македонија. Во изминатите десет години од позицијата претседател на Бугарија, Радев, доследно го поддржуваше забавувањето на европскиот пат на Северна Македонија, кој официјална Софија практично го блокира во 2020 година.

Бугарија нема да се откаже од бараните измени во Уставот на Северна Македонија Bloomberg

Иако македонската социјалдемократска влада во 2022 година попушти под бугарските притисоци и се согласи да потпише протокол дека ќе го измени Уставот за да ги вклучи Бугарите како национално малцинство, тоа сè уште не се случи бидејќи конзервативната влада на премиерот Христијан Мицкоски го одбива тоа, обидувајќи се да ги одблокира преговорите преку посредни механизми. Покрај тоа, Скопје бара гаранции дека по евентуалните уставни измени нема да има нови услови за европските интеграции на земјата.

Бидејќи сите бугарски европратеници, без разлика на партиската и идеолошката припадност, ја поддржуваат позицијата дека не смее да се отстапи од обврските од протоколот од 2022 година, се очекува Радев само да продолжи да го брани „националниот став“.

Македонската претседателка Гордана Силјановска-Давкова неодамна изјави дека со Радев ќе бара ново решение за билатералниот спор, додавајќи дека многупати се сретнале и дека не се согласуваат за многу работи, но дека „умеат со почит да се сослушаат и да заклучат дека ќе бараат решение“.

„Очекувам да се видиме, да разговараме, се разбира со две знамиња, и да бараме ново решение“, рече македонската претседателка. „Луѓето кога ќе дојдат на власт и можат да управуваат со работите, понекогаш знаат да посегнат и кон подобри решенија.“

Обновувањето на соработката на Бугарија со „Газпром“ би можело да влијае и на енергетскиот сектор на Србија Bloomberg

Енергетската политика на идната бугарска влада исто така ќе влијае врз соседите, бидејќи според оцената на бугарскиот аналитичар од институтот „Карнеги Европа“, Димитар Бечев, свртувањето на Радев кон Русија ќе започне на енергетски план.

„Тој ќе инсистира рафинеријата ‘Лукоил Нефтохим’ во Бургас повторно да почне да увезува руска сурова нафта од Новоросијск“, смета Бечев, „зашто ако Маѓар повторно ја отвора ‘Дружба’, зошто не би можела и Бугарија“, притоа проценувајќи дека официјална Софија би се обратила и кон „Газпром“ за обновување на испораката на гас. Таков пресврт би влијаел и врз Србија и Унгарија, бидејќи преку Бугарија поминува гасоводот „Турски тек“, кој испорачува руски гас.

Понатаму, поранешната директорка на Австрискиот институт за надворешна политика и безбедност, Велина Чакарова, смета дека Радев би се залагал за стратешки дијалог со Русија и тврди дека Бугарија би можела да дејствува како „неутрална“ платформа меѓу лидерите на ЕУ и Русија.

„Занимавајќи се со Путин повеќе од 20 години, можам со сигурност да претпоставам дека тој би можел да објави дека е подготвен да дојде во Бугарија“, смета оваа австриска експертка со бугарско потекло, додавајќи дека Бугарија би можела да биде „Австрија 2.0“.