Како да се отплетка корупциската мрежа на Орбан: почнете со зебрите

Во 2013 година, Виктор Орбан спроведе план што им се допадна на многу набљудувачи како куриозитет: унгарскиот премиер ја забрани продажбата на цигари и други тутунски производи во приватни продавници, ограничувајќи ги на продавници со државна лиценца. Тие брзо се отворија во речиси секоја населба и село во земјата со 9 милиони жители - околу 5.000 локации вкупно - скриени зад затемнети прозорци и украсени со препознатливо кафеаво лого на кое пишуваше „Национална продавница за тутун“ со задебелен, арт-деко фонт. Орбан ја претстави идејата како мерка против пушењето, забранувајќи влез на лица под 18 години и забранувајќи ги практично сите реклами. И, инсистираше Орбан, овој потег ќе ги насочи профитите од „големите мултинационални компании“ кон унгарските џебови.

Наскоро стана јасно дека Орбан имал и други мотиви. Дури и кога забраната за продажба доведе стотици мали маркети во банкрот, лиценците за продавниците одобрени од државата се чинеше дека првенствено одат кај луѓе со врски со партијата Фидес на Орбан. На братот на телохранителот на еден министер му беа доделени неколку концесии; 19-годишниот син на градоначалник на Фидес освои три; во друго село, сопругата на градоначалникот доби две. Немаше корупција, изјави Орбан за државното радио во тоа време, бидејќи некои „левичарски“ кандидати исто така победија. Сепак, додаде тој: „Зошто да им свртиме грб на нашите поддржувачи?“

Една од лиценцираните од државата продавници за цигари и тутун во Унгарија.  Фото: John Moore/Getty Images

 

Опозициските партии го гледаа ова прашање како шанса да го пратат Орбан во опозиција. Но, не беа одземени лиценци, а на сопствениците на банкротирани продавници не им беше понудена никаква компензација. Владата, всушност, триумфираше, исполнувајќи ги медиумите со пофалби за напорите на Орбан да ги собори надворешните елементи и да ги поддржи „обичните“ Унгарци. „Некои наивно мислеа дека Орбан ќе ги изгуби следните избори, со оглед на тоа што имаше докази за злоупотреба“, вели Акос Хадази, поранешен член на Фидес, којшто пушти во јавноста аудио-снимка од градски состанок каде што им се доделени лиценци на оние со врски со владејачката елита. „Тие им ги одзедоа средствата за егзистенција на луѓето.“

Продавниците за тутун се само еден пример за тоа како Орбан, во текот на неговото 16-годишно владеење, ја преуреди економијата на Унгарија, претворајќи ја во џиновска машина за протекции. „Тој го контролираше прераспределувањето на средствата, одземајќи ја сопственоста со регулаторна помош и предавајќи ја на блиски до власта“, вели Јожеф Петер Мартин, шеф на унгарската канцеларија на  „Транспаренси Интернешнл“, глобална организација за борба против корупцијата.

Во Унгарија на Орбан, групации на наводни туѓи влијанија - синџири на супермаркети, комунални услуги, финансиерот и филантроп роден во Унгарија, Џорџ Сорос, па дури и најголемиот добротвор на земјата, Европската Унија - беа претставени како закани. Гласот за Фидес требаше да ја одбрани нацијата и да ја обезбеди среќата, здравјето и просперитетот на нејзините граѓани.

Унгарците на тежок начин дознаа дека ветувањето на Орбан за збогатување на народот доаѓаше со фуснота: се однесуваше речиси целосно на оние со политички врски, кои и не криеја дека живеат како џет-сет. Индустриите од туризмот и градежништвото до енергетиката, медиумите, па дури и спортот станаа политички феуди. И за разлика од лиценците за тутун, кои обично се делеа на пониски политички нивоа, услугите имаа тенденција да стигнат до самиот врв. Средната класа се намали, инфлацијата скокна, а земјата заостануваше зад „фенерџиите“ во ЕУ, Романија и Бугарија, во економскиот раст и другите клучни метрики. Во најновиот индекс на корупција на „Транспаренси Интернешнл“, Унгарија се изедначи со Бугарија за најнизок резултат во ЕУ.

Отстранувањето на кронизмот е прва задача за Петер Маѓар, поранешен човек на Орбан кој стана критичар и кој во април го собори Орбан со убедлива изборна победа. Маѓар ја опишува неговата програма како rendszerváltás - „промена на системот“. Тоа е истиот термин што Унгарците го користат за да ја опишат транзицијата од комунизмот полна со корупција по 1989 година. Првичните изборни успеси на Орбан зависеа од ветувањата дека ќе ги исправи грешките од тие години, но на крајот тој создаде систем што ги одразуваше и корупцијата од раните 1990-ти и угнетувањето од комунистичката ера.

Прослава во Будимпешта по победата на Тиса на Петер Маѓар. Фото:  Sean Gallup/Getty Images

 

Маѓар, кој ќе положи заклетва на функцијата на 9 мај, има моќ да ги исполни ветувањата за демонтирање на системот на плен на Орбан. Неговата централно-десничарска партија Тиса - тоа е акроним за „Почит и слобода“ - има 71 отсто од местата во парламентот, доволно за да го измени уставот и да го поништи секој закон од ерата на Орбан. Маѓар вели дека ќе формира Национална агенција за враќање на средства за да го врати украдениот државен имот и да го испита богатството стекнато од политичарите и нивните семејства, и за време на Орбан и во 1990-тите.

Тој побара од даночните власти да ги замрзнат сомнителните банкарски трансфери за да ги спречат пријателите на Орбан да ги пренасочуваат средствата во странство пред новата влада да ја преземе власта. Тој подготвува закон против корупција, го укинува она што го смета за лукративни зделки во јавните набавки и планира да им дозволи на обвинителите на ЕУ да истражат можна измама со пари што блокот ги испраќа во Унгарија - нешто што Орбан цврсто го отфрлаше како повреда на суверенитетот на земјата.

Тоа веројатно ќе помогне во деблокирањето на финансирањето од над 17 милијарди евра што ЕУ го суспендираше поради загриженост за корупција и ерозија на владеењето на правото под Орбан.

Новиот премиер на Унгарија, Петер Маѓар: Фото: Thierry Monasse/Getty Images Europe

 

И покрај неговата историја како инсајдер на Фидес (тој ги раскина врските со Орбан пред само две години), Маѓар инсистира дека сака да го сруши целиот систем - иако не на начин од типот “исуши го мочуриштето“. Наместо тоа, тој ветува дека фундаментално ќе го ресетира општествениот договор меѓу државата и нејзините граѓани, ставајќи ја владата во служба на народот. Речиси ниту еден од членовите на неговата партија во парламентот - адвокати, уметници, полицајци, наставници и претприемачи - никогаш не бил вклучен во политиката и веројатно немаше да се придружат доколку не го почувствувале повикот што се случува еднаш во животот.

Пред гласањето, Маѓар на митинг во источна Унгарија изјави дека лојалистите на Орбан на позиции на моќ се откажале од своите одговорности и треба да си одат. Меѓу нив беа претседателот, врвни судии од Врховниот и Уставниот суд, главниот обвинител, раководителите на државната канцеларија за ревизија и регулаторите за медиуми и економска конкуренција. Мандатите на многу од овие функционери се протегаат и во 2030-тите, што критичарите велат дека би можело да му помогне на Орбан да ги контролира клучните економски лостови со години по губењето на власта.

По изборите, Маѓар се сретна со претседателот Тамаш Суљок - номиниран од владата и избран од парламентот доминиран од Фидес - и му рече дека е „морално несоодветен“ за работата. Маѓар им даде нему и на најмалку шестмина назначени лица рок до 31 мај да поднесат оставка или да бидат отстранети.

Маѓар вели дека системот на Орбан ќе се распадне како кула од карти бидејќи обвинителите повторно ќе ги отворат случаите на корупција што ги замрзнале со години, а некогаш недопирливите бизнисмени се обидуваат да се дистанцираат од стариот режим. Провладините државни медиуми, кои ефикасно го бојкотираа Маѓар за време на неговата двегодишна кампања, почнаа да ја повлекуваат својата неуморна про-Фидес пропаганда.

Сеприсутните билборди што сугерираа дека Орбан е единственото нешто што ги штити Унгарците да бидат принудени да се борат за Украина, исчезнаа. Ѓула Балаши, човек од рекламната индустрија кој обилно профитираше од владиното рекламирање под Орбан, на 4 мај понуди да ги предаде своите компании на државата бесплатно; тој инсистира дека не направил ништо лошо, но полицијата замрзна дел од неговиот имот и го истражува за перење пари и измама.

Но, пипалата на Орбан се длабоки. Сите освен два од универзитетите во земјата беа предадени на јавни фондации, номинално независни, но предводени од самоодржливи одбори на политички назначени лица. Владините удели во унгарските блучип компании како што е нафтениот гигант „Мол Нирт“ беа доверени на фондација контролирана од човек, десна рака на Орбан, која потоа го купи најголемиот синџир на книжарници во земјата и еден голем издавач. Централната банка создаде мрежа од фондации кои купуваа луксузни недвижности и уметнички дела, вклучувајќи слика од Тицијан. Раководството на централната банка сега вели дека ќе ги донира уметничките дела на музеите низ Унгарија и ќе продава недвижности за да се фокусира на своите основни одговорности.

Провладин водител на вести беше назначен за раководител на државната опера. Високи партиски функционери станаа претседатели на водечки професионални фудбалски клубови. Забарот на Орбан ја надгледуваше националната триатлонска асоцијација седум години пред да биде отстранет поради истраги за злоупотреба на јавни средства (забарот негира какво било кривично дело). Лојален партиски слуга од Трансилванија беше задолжен за поп-музиката, потоа за музејот на литературата, а потоа и за националната библиотека. Малкумина надвор од малата заедница за нуркање во Унгарија знаат дека мрежата од водни пештери длабоко под главниот град – атрактивна дестинација за  нуркачи од целиот свет - се држи како концесија од инструкторот за нуркање на братот на Орбан.

Во еден прилог, телевизиските екипи во 2013 година го снимија Орбан во нов автобус со тогашниот градоначалник на Будимпешта за да ја нагласат неговата поддршка за јавниот превоз. Кога премиерот го забележа раскошниот поранешен балетски институт спроти операта, тој рече: „Би сакал да го вратам“. Градоначалникот одговори дека можеби ќе биде тешко бидејќи зградата е во приватна сопственост - португалска компанија ја трансформира во луксузен хотел. Орбан го увери: „Само побарајте закон што ќе ви ги даде тие овластувања, а јас ќе го донесам“.

Лоринц Месарош, поранешен водоводџија, сега милијардер благодарение на неговиот пријател од детството, Орбан. Фото: Bloomberg/Bálint Szentgallay/Alamy

 

И пријателите и семејството, секако, се клучни. Таткото на Орбан, кој работел како машински инженер на колективна фарма за време на комунистичката ера, стекнал огромно богатство од каменоломите што снабдувале камен од витално значење за амбициозната програма за изградба на автопатишта, во голема мера финансирана од ЕУ. Иштван Тиборч, кој се оженил со најстарата ќерка на Орбан во 2013 година, го држи најголемото портфолио во земјата од луксузни хотели, дигитална банка, инвестициска фирма и најголемата компанија за камионски превоз во Унгарија. Пријателот од детството на Орбан, Лоринц Месарош - кој бил водоводџија, а потоа градоначалник на родниот град на Орбан од редовите на Фидес, пред да ги открие своите бизнис инстинкти - станал најбогатиот човек во Унгарија. Милијардерот, кој е сопственик на втората најголема банка во земјата и на енергетски и градежни компании - како и „ранч“ каде што ергелата вклучува и околу 10 зебри - го припишува својот успех на „Бог, среќа и Виктор Орбан“.

Со оглед на обемот на корупцијата, повеќето Унгарци сфаќаат дека лузните од изминатите 16 години веројатно нема да бидат залечени преку ноќ. Разликата помеѓу огромната еуфорија поради поразот на Орбан и потиснатиот гнев кон клептократијата беше очигледна во бучните прослави во изборната ноќ, кога младите луѓе го мавтаа црвено -бело - зеленото унгарско знаме, смеејќи се - и плачејќи - на годините што ги загубија под единствениот лидер што многумина некогаш го познавале. „Не е еуфорија тоа што го чувствувам, туку тага“, напиша социологот Ката Амон денот по гласањето. „Се обидувам да бидам среќна, но тешко е“.