САД и Иран постигнаа договор за повторно отворање на Ормускиот Теснец оваа недела

САД и Иран соопштија дека постигнале привремен мировен договор за повторно отворање на Ормускиот Теснец и за натамошен напредок кон завршување на 15-неделната војна што предизвика хаос низ Блискиот Исток и одекна низ глобалната економија.

Овој развој на настаните предизвика раст на акциите и обврзниците на почетокот на трговската недела, додека цените на нафтата и природниот гас – кои нагло пораснаа по затворањето на теснецот – забележаа пад.

Американскиот претседател Доналд Трамп, кој се соочува со притисок поради растечките трошоци за гориво што влијаат врз него и врз Републиканската партија во пресрет на среднорочните избори во ноември, го поздрави договорот како „одличен договор што ќе донесе мир и безбедност во целиот регион“. Тој извршил притисок врз Иран договорот да биде објавен в недела, на неговиот 80. роденден.

Но и покрај олеснувањето на пазарите и кај блискоисточните држави што беа вовлечени во конфликтот, Вашингтон и Техеран сè уште треба да ги договорат последните чекори поврзани со документот што го нарекуваат меморандум и кој треба да биде потпишан во Швајцарија в петок. Ниту една од страните не го објавила текстот.

Израел, кој ја започна војната заедно со САД со бомбардирањето на Иран, не го поддржува договорот.

Катар, главниот посредник заедно со Пакистан, оваа недела ќе биде домаќин на американски и ирански делегации што ќе ги договорат деталите за потпишувањето и ќе подготват нова рунда преговори за иранската нуклеарна програма, според неколку лица запознаени со прашањето.

Планот од 14 точки предвидува САД и Иран да го продолжат примирјето договорено на 8 април за уште два месеца и да започнат нови преговори за ограничување на збогатувањето ураниум од страна на Техеран во период од околу 15 години. Двете страни ќе можат дополнително да го продолжат примирјето доколку не успеат да постигнат таканаречен „конечен договор“ во тој рок, што според многу аналитичари е веројатно, со оглед на сложеноста и техничката природа на разговорите.

Веднаш по потпишувањето на меморандумот, Иран треба повторно да го отвори Ормускиот Теснец, а САД да ја укинат блокадата на иранските пристаништа.

Неколку спорни прашања го забавија напредокот на разговорите, при што двете страни продолжија да разменуваат оган, а примирјето во изминатата недела беше блиску до распад. Меѓу спорните точки се прашањето дали САД ќе се согласат да ослободат десетици милијарди долари замрзнати ирански средства што се чуваат на места како Катар, како и дали Техеран ќе се откаже од своите резерви на високозбогатен ураниум.

Цевководи што го заобиколуваат Ормускиот Теснец

Bloomberg

Израел не е директно вклучен во преговорите и во земјата постои незадоволство поради тоа што договорот, според критичарите, ѝ отстапува премногу на Исламската Република без да го ограничи развојот на нејзините балистички ракети. Израелците исто така стравуваат дека договорот ќе ја принуди владата на премиерот Бенјамин Нетанјаху да ги намали своите операции против милитантната група Хезболах во Либан, која е поддржана од Иран.

Трамп изјави за „Аксиос“ дека израелските напади врз либанскиот главен град Бејрут околу пладне во неделата – како одговор на истрелувањето проектили од страна на Хезболах кон северен Израел – го одложиле потпишувањето на договорот. Тој тврди дека веднаш потоа му се обратил со пцости на Нетанјаху во телефонски разговор, кажувајќи му на израелскиот лидер дека „нема расудување“ и дека за малку ќе го уништел договорот.

Израел инсистира дека нема да дозволи ограничувања во борбата против Хезболах и во спречувањето напади врз својата територија.

Трговците со нафта внимателно ќе следат в петок дали потпишувањето навистина ќе овозможи бродовите слободно да минуваат низ Ормускиот Теснец, кој Иран практично го затвори со напади врз пловни објекти кога избувна војната на 28 февруари.

Привремениот договор предвидува Иран да дозволи пловните објекти да минуваат без надомест само во период од 60 дена, објави новинската агенција „Фарс“, повикувајќи се на лице запознаено со содржината на договорот. Според извештајот на „Фарс“, по истекот на тој рок од 60 дена Иран планира да остварува приходи преку наплата на услуги за безбедност, навигација, заштита на животната средина и осигурување.

Земјите од Персискиот Залив, како што се Саудиска Арабија и Обединетите Арапски Емирати, како и западните држави, се спротивставуваат на идејата Иран да наплаќа какви било такси за простор што поголемиот дел од светот го смета за меѓународни води.

Во меморандумот може да биде наведено дека како прв чекор е потребно расчистување на мините во теснецот, низ кој вообичаено минува една петтина од светските испораки на нафта и течен природен гас. Обединетото Кралство и Франција треба да предводат мултилатерална мисија за отстранување мини доколку тоа биде неопходно.

Цените на нафтата паднаа за повеќе од пет отсто во понеделникот. Фјучерсите на брентот се тргуваа под 83 долари за барел, во споредба со врвот од околу 125 долари достигнат кон крајот на април. Оттогаш, трговците стануваат сè поуверени дека ќе биде постигнат договор наместо враќање на целосна војна.

Нафтата и натаму е поскапа за повеќе од 35 отсто од почетокот на годината, а САД и другите западни држави ќе треба повторно да ги наполнат своите стратешки резерви откако теснецот ќе биде отворен, бидејќи тие беа трошени со рекордно темпо во обид да се ограничи растот на цените.

Приносите на американските државни обврзници исто така се намалија, бидејќи инвеститорите се оптимисти дека отворањето на водниот пат ќе ги ублажи глобалните инфлаторни притисоци и можеби ќе го намали притисокот врз Федералните резерви да ги зголемуваат каматните стапки.

Според податоците на компанијата за анализа на транспортни и трговски текови „Кплер“, речиси 600 пловни објекти и натаму се заглавени во Персискиот Залив и чекаат да го напуштат преку теснецот, додека стотици други бродови чекаат на спротивната страна.

Bloomberg

Објавувањето на договорот прво дојде од пакистанскиот премиер Шехбаз Шариф, по што следуваа потврди од Трамп и од иранските државни медиуми.

Иран го претстави договорот како капитулација на САД.

„Исламската Република Иран успеа да го спречи непријателот да ги оствари своите стратешки цели“, изјави заменик-министерот за надворешни работи Казем Гарибабади. „Непријателот на крајот беше поразен и принуден да побара прекин на огнот и преговори. Сега, сите главни позиции и барања на Иран се земени предвид во текстот на договореното разбирање.“

И додека го славеше договорот, Трамп за „Њујорк тајмс“ изјави дека доколку не биде постигнат договор за иранската нуклеарна програма, би можел повторно да започне воени напади.

Двете страни почнаа да го толкуваат договорот на различен начин само неколку минути по неговото објавување, што дополнително покажува колку тешко може да биде решавањето на преостанатите спорни прашања. Иран соопшти дека бродовите што минуваат низ Ормускиот Теснец ќе бидат регулирани од Иран и Оман, што укажува дека Техеран ќе настојува да задржи одреден степен на контрола врз водниот пат.

Иран соопшти дека во текот на 60-дневниот период на преговори ќе бара „укинување на сите примарни и секундарни санкции“. За секој таков потег можеби ќе биде потребно одобрување од американскиот Конгрес, кој воведе дел од најстрогите санкции. Тоа веројатно би предизвикало остри реакции од тврдокорните критичари на Иран, кои стравуваат дека Трамп ќе се откаже од притисокот врз држава што Вашингтон ја смета за противник уште од Исламската револуција во 1979 година.

Висок американски претставник, кој во петокот разговараше со новинарите, изјави дека Иран ќе добива економски придобивки секојпат кога ќе исполни одреден сет барања. Белата куќа нагласи дека Иран нема да добие никакви средства со самото потпишување на меморандумот.

САД и Иран и натаму имаат длабока меѓусебна недоверба, а остануваат сериозни прашања околу нивната способност да постигнат поширок и траен договор.