Договор меѓу Кина и САД го спаси светот од најголемата нафтена криза

Очекувањето дека САД и Иран во петок и физички ќе потпишат договор за отворање на Ормускиот Теснец и почеток на преговори за во рок од 60 дена да постигнат конечен мировен договор, не само што ги урна светските цени на нафтата, туку им даде надеж на геостратезите дека светот сепак ќе ја избегне најголемата нафтена криза досега, која, според поединечни процени, би довела до распад на глобалниот економски систем. Згора на тоа, сѐ повеќе информации укажуваат на тоа дека Меморандумот за разбирање меѓу Вашингтон и Техеран всушност е плод на координирана дипломатска акција на своевиден триумвират на светски сили - САД, Кина и Русија.

Иако сѐ уште не е целосно извесно дали овој најнов договор за прекин на огнот навистина ќе биде реализиран на подолг рок, се чини дека оптимизмот во енергетскиот сектор никогаш не бил поголем, со оглед на тоа што танкерите за превоз на нафта и течен природен гас (ЛНГ) почнаа да се пренасочуваат кон Блискиот Исток само неколку часа откако САД и Иран постигнаа привремен споразум за мировен договор.

Танкерите брзаат кон Ормуз

Достапноста на празни танкери кои можат брзо да влезат во Персискиот Залив за преземање нов товар ќе биде клучна за обновување на протокот на нафта, ЛНГ, керозин и суровини за вештачки ѓубрива кон глобалните купувачи, што ќе има пресудно влијание врз тоа дали светот во јули и август драматично ќе почувствува недостиг од енергенти во своите складишта, имајќи предвид дека Ормускиот Теснец, низ кој поминува една петтина од светските потреби за нафта и ЛНГ, суштински беше речиси целосно затворен од крајот на февруари, кога започна овогодишното американско-израелско бомбардирање на Иран.

Bloomberg

Два танкера за нафта, кои се движеа кон југот на Африка со намера да го заобиколат ’Ртот на Добрата Надеж и да стигнат до со нафта богатиот Габон во источна Африка, нагло го сменија правецот во Индискиот Океан оваа недела, пренасочувајќи ја својата дестинација кон Блискиот Исток, каде што бројни бродосопственици брзаат да ги преместат бродовите пред можното повторно отворање на Ормускиот Теснец. Во исто време, четири празни брода за течен природен гас (ЛНГ) во сопственост на Катар почнаа да се движат кон Блискиот Исток, додека Катар соопшти дека многу брзо може повторно да го активира производството на ЛНГ во Рас Лафан и во рок од еден месец да достигне целосно производство.

Бројот на празни супертанкери кои чекаат во Оманскиот Залив, веднаш надвор од Ормускиот Теснец, се зголеми на околу 60 оваа недела, велат бродските брокери, во споредба со околу триесетина на почетокот на месецот. Според податоците на компанијата „Кплер“, вклучувајќи ги и помалите бродови кои исто така можат да превезуваат рафинирани производи, бројот на танкери во тоа подрачје е околу 150. Поголемиот дел од бродовите се групирани кај Дубаи, каде што сопствениците на бродови можат да ги снабдат пловилата со резерви и да обезбедат осигурување пред да тргнат кон стратешки важниот теснец меѓу Иран и Оман.

И додека многу бродосопственици со голем интерес сакаат да го прифатат почетниот ризик од минување низ теснецот бидејќи првите на пазарот ќе остварат поголем профит поради премијата за ризик и големата побарувачка, геополитичките аналитичари предупредуваат дека светот и понатаму е на работ, не само поради енергетската криза, туку и поради далеку најголемата и досега невидена глобална системска криза поврзана со физички недостиг во нафтениот и гасниот сектор, која има повеќекратни каскадни ефекти во сите сектори и области, резултирајќи со економски пад, сиромаштија и политички превирања.

Bloomberg

Неодамна на тоа предупреди и индискиот премиер Нарендра Моди, истакнувајќи дека ова за светот станува „деценија на кризи“.

„Ако работите не се променат, придобивките од последните неколку децении ќе бидат избришани и масовната сиромаштија би можела да се врати“, предупреди Моди за енергетската криза.

Заеднички интереси на Вашингтон и Пекинг

Според оцената на геостратезите, последиците од затворениот Ормуски Теснец во изминатите стотина дена ќе се чувствуваат дури и ако овој стратешки важен коридор биде веднаш отворен. Тоа што на берзите не се гледа толку драматична нервоза поради отсуството од пазарот на една петтина од светските потреби за нафта и ЛНГ, според оцената на стручњаците за геостратегија, е последица на очигледниот договор меѓу Вашингтон и Пекинг дека не се подготвени за голема бура во светската економија.

Од една страна, Кина и САД, далеку од очите на јавноста, посредно ги здружија дипломатските сили за да дојде до отворање на Ормускиот Теснец, додека од друга страна истовремено ги искористија сопствените стратешки резерви на нафта за да спречат целиот свет уште сега да ги почувствува размерите на нафтениот шок.

Не само што Американците драматично го зголемија производството и извозот на нафта, кој неделно скокна на рекордни 5,35 милиони барели, туку само во последните осум недели од американските стратешки резерви на пазарот пласираа 60 милиони барели нафта. Тоа ја надмина американската интервенција со сопствените резерви на нафта за време на Заливската војна, војната во Либија во 2011 година, па дури и по почетокот на руската сеопфатна инвазија врз Украина во 2022 година.

Bloomberg

Тоа што САД повеќе од кога било претходно користат еден од своите клучни стратешки амортизери за да спречат енергетскиот шок да прерасне во поширок макроекономски шок, според оценката на економистот Кристоф Баро, претставува знак на макроекономска кревкост, бидејќи САД можат денес да го растоварат пазарот, но трошат дел од својата безбедносна резерва за утре.

„Што се случува кога овој вентил за притисок ќе се затвори, а тензиите околу понудата (на нафта) не се целосно решени?“, прашува Баро и истакнува дека САД не можат вечно да го пополнуваат јазот од изгубените барели од Ормуз. „Ова не е вистинско и трајно зголемување на понудата, туку вистинско намалување на залихите. Тука САД не го решаваат основниот проблем, туку користат стратешки амортизер за да купат време и да го ублажат шокот.“

Иако податоците за тоа колку нафта Кина повлекла од своите огромни стратешки резерви не се јавни, очигледно е дека официјален Пекинг, како и Вашингтон, направил сѐ за да придонесе за ублажување на глобалниот нафтен шок, и тоа така што драматично ја намалил својата побарувачка за нафта, а со тоа и глобалната побарувачка.

Додуша, на аналитичарите не им е сосема јасно дали Кина едноставно ги наполнила најголемите светски резерви на нафта, па може драстично да го намали увозот, или можеби пазарот суштински ја потценил еластичноста на кинеската побарувачка за нафта, односно способноста на Пекинг да ја реорганизира, замени или оптимизира употребата на нафтата, притоа зачувувајќи ги дотогашните економски резултати. Во земја каде што државното раководство наметнува квоти, индустриски цели и го насочува индустриското однесување, вакво драматично приспособување е можно, а ако тоа навистина се случило, според оценката на коментаторката на британскиот дневен весник „Телеграф“, Изабела Каминска, тоа отвора можност што „многу нафтени бикови можеби сѐ уште не ја разгледале“.

„Што ако Кина повеќе не мора да увезува сурова нафта со стапките што ја карактеризираа претходната деценија? Ако е така, импликациите би биле длабоки“, наведува Каминска и додава дека со години подготвеноста на Кина да троши сѐ поголеми количества нафта им помагала на производителите да ги одржуваат цените. „Цели економии на производителите почнаа да зависат од претпоставката дека кинеската побарувачка ќе продолжи да расте бесконечно.“

Bloomberg

Доколку способноста на Кина делумно успешно да ја пренасочи својата производствена машинерија од напојување со нафта кон напојување со електрична енергија од нејзините огромни капацитети на обновливи извори навистина постои, тоа би можело да значи дека, како што оценува Каминска, иранската криза може ненамерно да дејствува како „димна завеса за многу поголемо приспособување во глобалната економија отколку што се очекува“.

„Тоа приспособување од кое САД, со праг на рентабилност од околу 50 до 60 долари по барел, отсекогаш биле подготвени да профитираат“, смета оваа аналитичарка и додава дека тоа тогаш би значело дека најважните барели на пазарот на нафта нема да бидат оние што недостигаат поради војната во Иран, туку оние што Кина повеќе нема потреба да ги купува.

Договор на глобалниот триумвират

Сепак, геополитичките аналитичари засега отсуството на голем нафтен шок и склучениот американско-ирански меморандум го гледаат пред сѐ како последица на директен и индиректен дипломатски договор меѓу лидерите на своевиден глобален триумвират на моќта - Доналд Трамп, Шји Џјинпинг и Владимир Путин - во рамките на Втората студена војна меѓу САД и двоецот Кина-Русија.

А за таквата оценка постојат неколку јавни навестувања. Едно од нив е објавата на заменик-министерот за надворешни работи на Иран дека Меморандумот за разбирање бил разгледуван и во рамките на „размена на мислења“ со руските и кинеските амбасадори во Техеран.

„Стратешкото партнерство меѓу Иран, Кина и Русија, како и координацијата и интеракцијата меѓу трите земји, ќе продолжат со полна сила“, објави заменик-министерот за надворешни работи на Иран, Казем Гарибабади, по состанокот минатата сабота, инаку еден во низата состаноци меѓу трите земји од почетокот на конфликтот во февруари.

Bloomberg

И портпаролот на иранското Министерство за надворешни работи, Есмаил Багаеи, кон крајот на мај изјави дека Кина одиграла „многу конструктивна улога во сите процеси поврзани со иранските нуклеарни преговори“, како и дека истото го направила и Русија во Советот за безбедност на ОН.

Кинескиот ангажман во дипломатското решавање на војната во Иран беше очигледен, не само на поединечните самити на Шји со Трамп и Путин, туку и преку фактот што во Пекинг доаѓаа иранскиот министер за надворешни работи Абас Арагчи, како и Шехбаз Шариф, премиерот на Пакистан, кој имаше клучна улога во преговорите меѓу САД и Иран.

На почетокот на оваа недела и самиот Трамп им се заблагодари на лидерите Шји и Путин како на едни од лидерите кои му помогнале да постигне почетен договор за прекин на огнот со Иран, или барем помогнале во создавањето услови за тоа, така што не испраќале танкери за нафта и гас или други трговски бродови низ Ормускиот Теснец со цел да ја загрозат американската поморска блокада насочена кон притисок врз Иран.

„Беше вистински џентлмен“, рече Трамп за Шји во разговор за „Њујорк тајмс“ во неделата, додека го прославуваше својот 80-ти роденден на тревникот пред Белата куќа. „Не испрати танкер, заедно со 20 разурнувачи од секоја страна, за да се обиде да ја пробие блокадата.“

Белата куќа не одговори на барањето за коментар во понеделникот во врска со тоа што мислел Трамп кога рекол дека Шји и Путин им помогнале на Американците и Иранците да постигнат почетен договор. Кинеската амбасада во Вашингтон, пак, соопшти дека Шји издал декларација со четири принципи за мир на Блискиот Исток и дека Кина „неуморно работи на завршување на борбите и воспоставување мир“.

Како што оценува вонредниот професор по кинеска политика и меѓународни односи на Универзитетот на Западна Австралија, Чен Џије, Кина одиграла клучна улога во склучувањето на договорот бидејќи и натаму во голема мера зависи од снабдувањето со нафта и гас што минува низ Персискиот Залив и Ормускиот Теснец.

„За влада која веќе е загрижена поради економското забавување, Кина сака оваа војна да заврши што е можно побрзо“, изјави Чен за австралискиот телевизиски канал „Еј-би-си“, додавајќи дека Пекинг станал дипломатски мост меѓу арапските држави, кои традиционално се сојузници на САД, и Иран, како и дека Кина е „единствената голема сила што одржува нормални, па дури и пријателски односи со сите страни во секој конфликт“.

Bloomberg

„Трендот е јасен. Од сите актери во овој конфликт, Кина е единствената што се појави со поголемо влијание, значително подобрен имиџ и сѐ посилен глас на светската сцена.“

Додека Чен очекува и идните договори меѓу Вашингтон и Техеран да бидат обликувани од Пекинг, австриско-бугарската експертка за геостратегија Велина Чакарова истакнува дека ниту Кина ниту Русија не биле пасивни набљудувачи.

„Тие активно го обликуваа преговарачкиот став на Иран и материјално го поддржуваа Иран во текот на целата тековна војна“, изјави Чакарова за „Еј-би-си“ви нагласи дека изјавата на заменикот на шефот на иранската дипломатија испраќа неколку пораки. „Таа му порачува на Вашингтон дека Меморандумот за разбирање не ја уништува иранската безбедносна архитектура. На тврдокорните кругови во Техеран им порачува дека прифаќањето на договорот не е капитулација бидејќи оската останува недопрена. А на пошироката меѓународна заедница ѝ порачува дека светот не се враќа кон американско-центричен поредок само затоа што е објавено примирје.“

Таа укажува дека Русија била заинтересирана да „покаже дека американскиот воен притисок не може да доведе до промена на режимот, што исходот од Меморандумот за разбирање го потврдува“, додека на Кина ѝ бил потребен крај на војната за да обезбеди стабилен и континуиран пристап до иранската сурова нафта.

„И Москва и Пекинг затоа имаа поттик да му кажат на Техеран: прифати ја рамката, зачувај ги придобивките и искористи го 60-дневниот преговарачки прозорец за да ги заштитиш своите основни интереси поврзани со нуклеарното збогатување и олеснувањето на санкциите“, рече таа и додаде дека и подоцнежните преговори за нуклеарната програма нема да бидат исклучиво меѓу Вашингтон и Техеран.

„Москва и Пекинг ќе продолжат да се координираат со Иран околу условите на која било архитектура за нуклеарна верификација и на состаноците во Пекинг и Москва од почетокот на 2025 година покажаа дека имаат и право и капацитет да го сторат тоа.“