Мир без временска рамка: Ќе донесе ли новата година крај на четиригодишната војна во Украина

„Пред новата година би можело многу нешта да бидат одлучени,“ напиша украинскиот претседател Володимир Зеленски во петокот во објава на социјалните мрежи Телеграм и Х. Следниот ден замина преку океанот, каде што во саботата најпрво се сретна со канадскиот премиер Марк Карни, а во неделата со американскиот претседател Доналд Трамп.

Првичната најава на украинскиот лидер се покажа како премногу оптимистична, и покрај изјавата на Трамп дека со Зеленски постигнале голем напредок околу можен мировен договор. Склучувањето на таков договор би можело да трае неколку недели, при што нема утврден временски рок, призна американскиот претседател.

Зад нас е бурна недела на случувања, како преку дипломатските канали, така и на бојното поле. Украинските сили во изминатата недела најпрво ја нападнаа една од најголемите рафинерии во Русија – рафинеријата „Лукоил“ во Волгоград – и изјавија дека оштетиле нафтовод. Одделно, со беспилотни летала го нападнале и најголемиот руски погон за преработка на гас во регионот Оренбург, а во неделата по втор пат во декември ја нападнале и рафинеријата „Сизран“ во јужниот регион Самара.

Руските сили, пак, во пресрет на средбата меѓу Зеленски и Трамп изведоа обемен напад врз украинската престолнина Киев. Москва целеше главно кон енергетската и цивилната инфраструктура, при што дојде до енергетски прекини.

„Ескалацијата е секако последица на мировните преговори, бидејќи двете страни се обидуваат и на терен да изборат што подобри преговарачки позиции. Покрај тоа, во овие дејствија може да се препознае порака, насочена кон САД како посредник во преговорите, но и кон другите западни држави: сè уште сме силни и способни да се браниме или да изведуваме напади,“ го коментира украинското гледиште раководителката на катедрата за одбранбени студии на ФДВ, Јелена Јуван.

Американскиот воен аналитичар Мајкл Кофман ја опиша сегашната фаза на речиси четиригодишната војна како „приближување кон војна на танкерите“, мислејќи на истоимениот конфликт меѓу Иран и Ирак во осумдесеттите години, кога блискоисточните држави ги напаѓаа танкерите за нафта на другата страна. Руските сили, всушност, ја гранатираат украинската енергетска инфраструктура, додека украинските напаѓаат руски извозни капацитети на фосилни горива.

Последната ескалација на украинските напади врз руските нафтени и гасни капацитети, според аналитичарите, имала ограничено влијание врз движењето на цената на нафтата. Во однос на Украина, фактот дека немаше пробив донекаде ги поддржа цените, изјави Гао Мингју, главна аналитичарка за енергија во „Чајна Фјутчрс“, наведувајќи прашања како судбината на регионот Донбас, кој делумно е окупиран од руските сили. „Се чини дека нè очекуваат уште многу расправи,“ додаде таа.

Засилена дипломатија и разговори

Покрај ескалацијата на нападите на руските и украинските сили, во празничниот период дојде и до засилување на напорите за постигнување конечен договор за крај на војната. Уште пред украинскиот врв да отпатува за Флорида, заменикот на рускиот министер за надворешни работи Сергеј Рјабков ги опиша последните планови на Киев како „радикално различни“ од клучните точки за кои Москва во последните недели разговараше со САД, пренесува руската агенција „Тас“. Тој додаде дека Украина и нејзините европски сојузници „ги удвоија напорите за торпедирање“ на договорот за крај на конфликтот.

Веќе на почетокот од неделата, лице блиско до Кремљ за „Блумберг“ изјави дека Москва ќе се обиде да постигне клучни измени во планот САД–Украина, вклучително и повеќе ограничувања за украинската армија. Одделно, Украина свикува работна група за организација на повоени избори, изјави Зеленски. Потенцијален референдум за аспектите на иднината на државата е еден од елементите на првичниот 20-точковен план.

Трамп во неделата уште изјави дека со рускиот претседател Владимир Путин имал ‘многу продуктивни’ телефонски разговори, непосредно пред да се сретне со Зеленски. По средбата меѓу Трамп и Зеленски, двајцата лидери разговараа и со европските лидери. Путин и Трамп ќе имаат уште еден телефонски разговор ‘многу скоро’, изјави во понеделникот портпаролот на Кремљ, Дмитриј Песков.

Зеленски во четврток речиси еден час разговарал и со американските пратеници Стив Виткоф и Џаред Кушнер, а пред да отпатува за Мар-а-Лаго, се задржал во Канада. Канадскиот премиер Карни најави дополнителна економска помош за Украина од 2,5 милијарди долари, а германскиот канцелар Фридрих Мерц изјави дека Киев има „целосна поддршка“ од европските и НАТО-лидерите.

Но, на патот кон мирот остануваат уште две големи прашања.

Roman Pilipey/AFP/Getty Images

 

Прашањето за територијалниот интегритет на Украина

Првото прашање го опфаќа територијалниот интегритет на Украина, односно договорите за менување на границите. Најгорливото прашање е тоа што се однесува на иднината на донбаскиот регион на истокот од државата и најголемата нуклеарна електрана во Европа – Запорожје.

Зеленски во неделата изјави дека за време на разговорите со Трамп не била постигната согласност околу барањето на Москва Украина да се повлече од областа Донбас, која делумно ја заземаат руските трупи. Во однос на американските предлози за воспоставување демилитаризирана или слободна економска зона на територијата на источна Украина немаше јасност, вклучително и тоа кој би го контролирал просторот, пренесува „Блумберг“.

Аналитичарите од Американскиот Институт за проучување на војната (ISW) проценуваат дека Русија во 2025 година зазела приближно 4.700 квадратни километри територија (Русија тврди 6.000 квадратни километри). Москва сака да воспостави целосна контрола врз Донбас, како и врз областите Запорожје и Херсон, иако одредени пораки од Кремљ во последните месеци покажуваат дека е подготвена да се откаже од максималистичките барања надвор од Донбас.

Според мировниот план поддржан од САД, претставен во ноември, Украина би ѝ го препуштила Крим на Русија, како и целосните Луганск и Донецк, а покрај тоа и делови од Запорожје и Херсон што моментално ги контролира Русија. Украинските единици би морале да се повлечат и од делови на Донецката област што сè уште ги држат – тој појас би станал демилитаризирана зона под фактичко руско влијание, додека Русија би се повлекла од помали окупирани територии надвор од овие региони.

Зеленски инсистира дека Украина нема да го предаде Донбас во замена за мир, бидејќи тоа би можело да отвори пат за нови руски напади. Организацијата ISW во последниот извештај споменува и приближно 50 км долг „појас на утврдувања“ во западен Донецк, кој Украина последните 11 години систематски го зајакнува со одбранбена инфраструктура и индустриски капацитети.

Втората клучна спорна точка во врска со територијалното прашање е судбината на нуклеарната електрана Запорожје, која моментално е окупирана од Русија. Зеленски минатата недела изјави дека Вашингтон врши притисок објектот да премине во заедничка сопственост на трите страни, додека Украина нуди електраната да ја дели само со САД.

„Украинските граници се меѓународно признати, потврдени во ОН и заштитени со хелсиншките принципи. Украина не може правно да признае промена на границите ако тоа е резултат на агресија, без да ги прекрши хелсиншките принципи. Ако го стори тоа, би го поткопала европскиот безбедносен поредок и би создала опасен преседан,“ објаснува експертката за одбранбени студии Јуван.

Јуван додава дека „секој договор што би ги потврдил територијалните загуби под присила (како резултат на воена агресија) би бил спротивен на суштината на европскиот безбедносен поредок“. „Всушност, тоа би значело легализација на руските територијални освојувања со употреба на воена сила,“ вели таа.

Bloomberg

 

Прашањето за безбедносните гаранции

Како најважно прашање во врска со мировниот договор, експертката за одбранбени студии Јуван го истакнува прашањето за безбедносните гаранции за Украина, кои сепак нема да вклучуваат членство во НАТО. „Во врска со тоа има уште премногу отворени прашања на кои треба да се одговори,“ објаснува Јуванова.

Според неа, тие прашања вклучуваат: „Што всушност ќе опфаќаат безбедносните гаранции? Дали САД заедно со сојузниците во случај на нова руска агресија по неколку години навистина би интервенирале? Ако сега е јасно дека ниту САД ниту сојузниците не се подготвени да влезат во директен вооружен судир со Русија, зошто тогаш би биле подготвени да го сторат тоа по неколку години? Какви мора да бидат безбедносните гаранции за да бидат правно обврзувачки, а не само политички, што по неколку години никој не би ги почитувал. Такви договори имало и во минатото.

Да потсетиме, во 1994 година Киев го потпиша таканаречениот Будимпештански меморандум, со кој Украина по распадот на Советскиот Сојуз се откажа од нуклеарното оружје и пристапи кон Договорот за неширење на нуклеарно оружје (NPT). Во замена, Русија, САД и Обединетото Кралство ѝ ветија безбедносни гаранции: почитување на нејзината независност, суверенитет и постојните граници, како и воздржаност од закана или употреба на сила. „Будимпештанскиот меморандум денес е само буква на хартија и во 2014 или пак во 2022 не ја спречи руската воена агресија“, истакнува експертката за одбранбени студии.

Зеленски по средбата со Трамп изјави дека го замолил својот колега за американски безбедносни гаранции кои би траеле до половина век, за да одвратат можен идни руски напад. Во моментов се дискутира за предлог на 15-годишни гаранции со можност за продолжување. Киев изјави дека сака подолги гаранции, по можност дури 30-, 40- или 50-годишни.

Американските безбедносни гаранции, потврдени од Конгресот, би се споиле со обврските на државите во таканаречената Коалиција на подготвените, за да формираат ефикасна заштита за Украина, изјави Зеленски, пренесе „Блумберг“. Членството во Европската Унија би било исто така дел од безбедносните аранжмани за Украина. Аналитичарот Кофман додава дека Киев, поради „воената неразвиеност“ на Европа, најмногу сака американски гаранции, а не само европски.