Желбата на Трамп за Гренланд отвора проблеми за Европа и НАТО

Образложението на американскиот претседател Доналд Трамп за уривањето на власта во Венецуела поттикна загриженост меѓу европските функционери дека наскоро би можеле да се соочат со сериозна криза поврзана со Гренланд.

Претседателот за време на викендот ја објасни одлуката да го приведе венецуелскиот лидер и да им го препушти управувањето со земјата на Соединетите Американски Држави, како современа верзија на Монровата доктрина од 19 век – „Донрова доктрина“, како што ја нарече. Суштината на тој концепт е тврдењето дека САД имаат право да ја предводат целата западна хемисфера и да го контролираат клучниот имот во неа.

Во логиката на Трамп, тука спаѓа и Гренланд.

Тој таа поврзаност отворено ја истакна по воената акција во Венецуела, изјавувајќи дека контролата врз полуавтономната територија во рамките на Кралството Данска е „апсолутно“ неопходна од безбедносни причини. Тоа не е само реторика на Трамп – Белата куќа неодамна ја вгради таа логика во стратегијата за национална безбедност. Трамп сега со таа политика ја оправда интервенцијата во Венецуела, јасно покажувајќи колку далеку е подготвен да оди.

За Европа и НАТО тоа има огромни последици. Евентуален потег на Трамп кон Гренланд би ги довел САД во директен судир со останатите членки на трансатлантскиот воен сојуз што го предводи Вашингтон, кој е и еден од основачите. Со тоа сериозно би се нарушил кредибилитетот на НАТО, додека на Европската унија (ЕУ) би ѝ се наметнал досега незамислив товар на воен ангажман.

„Ако САД одлучат воено да нападнат некоја друга членка на НАТО, тогаш сè би запрело, вклучувајќи го и НАТО, а со тоа и безбедносниот поредок што постои од крајот на Втората светска војна“, изјави данската премиерка Мете Фредериксен во понеделникот навечер за ТВ2.

Гренланд, секако, не е Венецуела, како што брзо истакнаа европските функционери. Островот е опфатен со колективната одбрана на НАТО, според која напад врз една членка се смета за напад врз сите. Теоретски, тоа би требало да биде силен фактор на одвраќање од каква било класична воена акција.

Сепак, најновите потези на Трамп ја ставаат неговата опсесија со Гренланд во сосема ново светло.

Доналд Трамп Bloomberg

„Причини за загриженост постоеја и пред Венецуела кога станува збор за интересот на Трамп за Гренланд“, изјави Расмус Сондергорд, експерт за американска надворешна политика во Данскиот институт за меѓународни студии. „Ситуацијата дополнително се заостри затоа што Трамп сега и практично ја примени таа доктрина, испраќајќи порака дека е подготвен да оди многу далеку за да ги оствари своите интереси.“

Според зборовите на луѓе запознаени со ситуацијата, данската влада е навистина загрижена и сериозно ги сфаќа заканите на Трамп, не сметајќи ги за празна реторика или преговарачка тактика. И јавните настапи од Копенхаген ја одразуваат таа воздржана загриженост, при што власта главно избегнува остри изјави за да не ги зголемува дополнително тензиите.

„Убедена сум дека тој го мисли тоа сериозно и тоа, секако, е неприфатливо“, изјави Фредериксен. „Тоа е неприфатлив притисок врз Гренланд. Гренланд јасно кажа дека сака сам да одлучува за својата иднина. Таа иднина не смее да биде одредувана од други.“

Иако Гренланд има широка автономија и локалната власт управува со поголемиот дел од внатрешните прашања, Данска е задолжена за одбраната и безбедноста на тој арктички остров. Регионот добива сè поголемо значење бидејќи климатските промени отвораат нови трговски рути и овозможуваат пристап до досега неискористени природни ресурси.

Како одговор на тоа, Русија и Кина го зајакнаа своето присуство во регионот, натпреварувајќи се со САД и нивните сојузници од НАТО за влијание и контрола.

Арктикот добива стратешко значење Bloomberg

Американска интервенција на Гренланд би имала далекусежни последици врз таа рамнотежа на силите и би можела да го дестабилизира целиот западен сојуз.

За НАТО, таквото сценарио отвора непријатни прашања за тоа дали неговата најмоќна членка и понатаму ги смета обврските од сојузот за задолжителни или само за опционални. Воедно, тоа открива и структурен проблем: членот 5 на НАТО за заемна одбрана не предвидува што се случува ако една членка нападне друга.

„Употребата на сила би претставувала сериозна закана за сојузот и дополнително би ги продлабочила веќе постојните сомнежи во посветеноста на САД кон НАТО“, изјави Иан Лесер, истакнат соработник на Герман Маршал Фондот, специјализиран за американската и трансатлантската безбедносна политика. „Во крајно малку веројатен случај прашањето за Гренланд воено да се заостри, НАТО и трансатлантските односи би се нашле во вистинска опасност, што би било вистински подарок за Русија и Кина.“

Сличен тест би ја чекал и ЕУ. Доколку НАТО се распадне однатре, Данска би била принудена да им се обрати на партнерите во ЕУ, барајќи од нив да ја стават на вага одбраната на Гренланд наспроти зачувувањето на односите со Вашингтон.

Членките на ЕУ немаат воена сила директно да им се спротивстават на САД, со кои се сојузници речиси осумдесет години. Истовремено, тие се соочуваат и со други сериозни безбедносни предизвици, вклучувајќи ја и војната на Русија во Украина на источниот раб на Европа.

Секоја употреба на сила би претставувала и досега незабележан тест на членот 42 на ЕУ, кој ги обврзува државите членки да им пружат помош и поддршка на земјите што ќе се соочат со надворешен напад.

„Се плашам дека во многу европски престолнини други интереси би надвладеале над огорченоста поради евентуален американски напад. Европа и понатаму зависи од САД, на пример кога станува збор за руската закана“, рече Сондергорд. „И тоа само по себе би можело да биде целта на Трамп – со овој потег да ја подели Европа.“

Засега, лидерите на ЕУ ги повторуваат изразите на солидарност со Данска и Гренланд, со нагласок дека островот во случај на агресија е опфатен со безбедносната рамка на НАТО. Европската комисија, во меѓувреме, ги намали споредбите меѓу амбициите на Трамп во Венецуела и Гренланд.

„Гренланд е сојузник на САД и дел од НАТО-сојузот, што претставува огромна разлика“, изјави Паула Пињо, главна портпаролка на Европската комисија, на прес-конференција во понеделникот. „Затоа целосно стоиме зад Гренланд и не гледаме никаква паралела со она што се случи.“

Сепак, тоа не гарантира дека Трамп во одреден момент нема да се обиде да го принуди Гренланд и Данска на отстапки.

„Не сум ниту нервозна ниту наивна“, рече Фредериксен. „Затоа внимателно следам сè што моментално се поместува на геополитичката мапа.“