Чистката на Шји во армијата поттикнува прашања за Тајван и внатрешната моќ во Пекинг

Потегот на кинескиот претседател Шји Џјинпинг да започне истрага против својот врвен генерал и поранешен сојузник Жанг Јоушија е најшокантниот развој досега во најголемата чистка во редовите на кинеската армија во речиси половина век. Ваквиот чекор има и импликации за Тајван, за идната транзиција на власта и за натамошни потреси во редовите на Комунистичката партија.

Корупциската истрага против Жанг, кој некогаш важеше за „заколнат брат“ на Шји и неговите браќа и сестри, претставува неверојатен пад на партиски воен херој со децениски семејни врски со врвниот кинески лидер. Со тоа, највисокото тело за донесување одлуки во Народноослободителната армија останува речиси испразнето. Во Централната воена комисија, под водство на 72-годишниот Шји, остана само еден униформиран офицер. Кога неговиот трет мандат започна во 2022 година, во Комисијата имаше шест генерали.

Брзината на истрагата против Жанг, 75-годишниот прв потпретседател на Комисијата, ги изненади аналитичарите што ја следат Кина: соопштението во саботата дојде по само четири дена откако тој ненадејно отсуствуваше од состанок на Комунистичката партија. За споредба, кај Хе Вејдонг, поранешниот втор човек во кинеската војска, кој беше отстранет минатата година, поминаа околу шест месеци меѓу „исчезнувањето“ и јавното потврдување на истрагата.

Индикаторот на „Голдман Сакс“ (Goldman Sachs Group Inc.) за акциите на кинеските одбранбени компании падна за најмногу 4,6 отсто во понеделникот наутро, значително заостанувајќи зад референтниот индекс CSI 300, кој се тргуваше во позитивна зона.

„Со оглед на длабокото пријателство меѓу Жанг и Шји, природата на ова предавство мора да е навистина сериозна“, изјави Виктор Ших, вонреден професор на Универзитетот во Калифорнија, Сан Диего (University of California, San Diego), кој има напишано книга за политиката на кинеската елита.

Официјалниот весник на Народноослободителната армија, „ПЛА дејли“ (PLA Daily), во саботата го стави фокусот на политичката лојалност, додека истовремено ги обвини и Жанг и уште еден отстранет генерал, Лиу Џенли, за корупција. Со остар тон, уредничкиот текст ги обвини двајцата дека „газеле“ врз „системот на одговорност“ што ја обезбедува власта на Шји во управувањето со најголемата постојана армија во светот.

Точните причини за истрагата против Жанг остануваат нејасни. „Волстрит журнал“ (The Wall Street Journal) објави дека Жанг бил обвинет за протекување информации за нуклеарната програма на земјата кон САД и за примање мито за клучни унапредувања, вклучувајќи ги и позицијата министер за одбрана и други важни места во системот за воени набавки. Весникот се повика на извори запознаени со интерен брифинг за обвинувањата, одржан пред јавното објавување.

Кинеското Министерство за одбрана не одговори на барањето за коментар во врска со извештајот.

Нил Томас, соработник за кинеска политика во Центарот за анализа на Кина при Институтот за општествени политики на Азија, изрази скепса околу тврдењата за протекување разузнавачки информации. Тој во објава на X прашува зошто еден „во битки кален генерал“ како Жанг би „предал сè што му давало смисла на животот во последните неколку децении“ за да му пренесе тајни на најголемиот ривал на Кина.

Високите воени функционери ретко ја напуштаат Кина, а нивната комуникација е строго следена. Откако стана потпретседател на Централната воена комисија во 2017 година, Жанг само еднаш се сретнал со актуелен американски функционер, односно само во 2024 година, со тогашниот советник за национална безбедност на САД, Џејк Саливан. 

Во секој случај, потресите во кинеската воена елита доаѓаат во време кога американскиот претседател Доналд Трамп се конфронтира со клучни сојузници околу Гренланд, царините и иднината на поредокот заснован на правила, што ја поттикна дебатата дали Шји би можел да ја искористи ситуацијата за да преземе чекор кон Тајван. Комунистичката партија ја смета самоуправуваната демократија за своја територија, иако никогаш не владеела со островот, кој има околу 23 милиони жители.

Корупциската истрага ја потресе кинеската воена елита
Освен двајца, сите членови од почетниот состав на Централната воена комисија паднаа

Bloomberg

Падот на Жанг дополнително ја продлабочува неизвесноста во момент кога Кина влегува во турбулентен период на политичко надмудрување пред големата промена на раководството во 2027 година, која се случува еднаш на пет години. А и тогаш дефинитивно се очекува дека Шји ќе се обиде да обезбеди четврти мандат на чело на втората најголема економија во светот. Како најмоќен генерал во Кина и член на Политбирото, Жанг беше меѓу ретките личности со доволно влијание за потенцијално да мобилизира отпор против какви било планови за транзиција на власта поврзани со Шји.

„Армијата е единствената организација во Кина што има историја на спротивставување на партиските лидери“, изјави Денис Вајлдер, поранешен функционер на ЦИА задолжен за Источна Азија, кој сега е висок соработник на Универзитетот „Џорџтаун“ (Georgetown University). „Ако претпоставиме дека Шји сака четврти мандат, тој мора да стравува дека Жанг би можел во рамките на партијата да поведе обид за негово соборување.“

Голем дел од она што се случува во кинеската политика останува зад затворени врати, благодарение на обемниот цензорски апарат на Комунистичката партија и строгите казни за откривање државни тајни, што го отежнува утврдувањето дали Шји навистина се соочувал со сериозен предизвик за својата моќ. Сепак, обвинувањата за нелојалност отвораат прашања за тоа кому може да му верува кинескиот лидер и колкаво е незадоволството во неговите најтесни кругови.

Тоа отвора и прашања за воената подготвеност. Иако чистката покажува дека Шји е уверен дека има доволно контрола врз партијата и армијата за да издржи каква било реакција, потегот сепак ја остава Народноослободителната армија во „хаос“, вели Лајл Морис, висок соработник во Центарот за анализа на Кина при Институтот за општествени политики на Азија.

Иако Народноослободителната армија има доволно кадар за да ги пополни празнините и да го одржува секојдневното функционирање, речиси целосното отстранување на највисоките генерали носи ризик да го наруши силно централизираниот систем на командување. Додека армијата е окупирана со борбата за пополнување на испразнетите места, Шји веројатно ќе биде повнимателен во користењето сила, изјави Џенифер Велч, главна аналитичарка за геоекономија во „Блумберг економикс“ (Bloomberg Economics).

„Нивното отстранување го нарушува носењето одлуки, дополнително ја поткопува иницијативата и ги разнишува мрежите на лојалност што го потпираат системот на команда и контрола“, рече таа.

Bloomberg

Пријатели од партиската елита

Шји и Жанг пораснале во Пекинг како синови на револуционерни лидери на Комунистичката партија, дел од таканаречената партиска елита. 

За време на културната револуција на Мао Ѕедунг, која започна во 1960-тите - последниот пат кога Народноослободителната армија доживеа вакви потреси во своите врвни редови - Шји беше испратен на село, додека Жанг ѝ се приклучи на војската. Тој подоцна се истакна на бојното поле во граничните судири со Виетнам и напредуваше низ хиерархијата, станувајќи генерал со три ѕвезди во 2011 година, непосредно пред Шји да стане врвен лидер на земјата.

Жанг потоа одигра клучна улога во помагањето на Шји да ја консолидира контролата врз армијата и да протурка тешка реорганизација со цел Народноослободителната армија да може да „се бори и да победува во војни“. Потврдувајќи ја нивната блискост, Шји ги занемари правилата за пензионирање и го задржа Жанг на партискиот конгрес во 2022 година, вклучувајќи го и неговото именување за член на актуелното Политбиро.

„Шји стигна до точка кога повеќе не му е потребен Жанг, кој го штитеше и протурка историски реформи во Народноослободителната армија, но сега се смета за ривал и закана за апсолутната власт на Шји“, изјави Дру Томпсон, висок соработник на Школата за меѓународни студии „С. Раџаратнам“ при Технолошкиот универзитет „Нанјанг“ (Nanyang Technological University).

Жанг претходно раководеше со Одделот за развој на опрема во Народноослободителната армија, кој е задолжен за набавка на оружје и беше почетна точка за чистките во 2023 година што опфатија низа функционери, вклучувајќи и некои од неговите поранешни соработници.

„Блумберг“ во 2024 година објави дека американските разузнавачки служби укажуваат дека масовните воени чистки на Шји се засилиле откако корупцијата во ракетните сили и во целата одбранбена индустриска база ја поткопала воената подготвеност на Кина. Процените наведуваат неколку примери за последиците од корупцијата, меѓу кои и ракети наполнети со вода наместо со гориво, како и огромни полиња со ракетни силоси во западна Кина, чии капаци не функционираат на начин што би им овозможил на ракетите ефикасно да бидат лансирани.

„Со ставањето на Жанг под истрага, Шји одговори на критиките дека неговата кампања била селективна“, изјави Џејмс Чар, доцент на Технолошкиот универзитет „Нанјанг“.

Шестмина отстранети високи воени функционери се поврзуваат уште од почетокот на кариерата

Речиси половина од разрешените генерали имале врски со единици што подоцна станаа команда задолжена за Тајван

Bloomberg

Загриженоста околу ривалските центри на моќ во Народноослободителната армија се покажа и минатата година, по отстранувањето на друга група генерали чии кариери се преклопуваа. Државните медиуми тогаш ги обвинија дека го доведуваат во прашање „системот според кој претседателот на Централната воена комисија носи крајна одговорност“ и ги споредија разрешените лидери со Гуо Бошјионг и Шју Саихоу, луѓе што беа отстранети за време на првиот мандат на Шји поради обид „да ја преземат власта“.

Кој и да е мотивот во заднина, отстранувањето на Жанг барем покажува дека никој не е недопирлив.

„Сега е јасно дека никој во раководството не е безбеден, без оглед на неговата поврзаност со Шји“, изјави Џонатан Сцин, соработник во институцијата „Брукингс“ (Brookings Institution), кој работел како аналитичар за Кина во Централната разузнавачка агенција. „Станува збор сеизмичка промена во кинеската политика под Шји.“