Петер Маѓар: Орбанизам без Орбан?

Спектакуларната и убедлива изборна победа на Петер Маѓар предизвика воодушевување во Брисел и во добар дел од Европската Унија, при што ги зајакна не само надежите дека Будимпешта повеќе нема да биде црна овца во ЕУ туку и уверувањето дека ЕУ може да се справи со геополитичките притисоци и демонизацијата на Унијата што доаѓа од Владимир Путин и Доналд Трамп. Унгарскиот премиер во заминување Виктор Орбан имаше силна поддршка од целата администрација на Трамп, при што во самиот финиш на кампањата во Будимпешта го поддржа и лично потпретседателот на САД, Џеј Ди Венс, што стана предмет на потсмев.

Во шегите на социјалните мрежи, но и во бриселските дипломатски кругови, сè повеќе се посакува доаѓањето на Венс во одделни европски земји, со надеж дека токму таму би можело да дојде до пад на десните популистички лидери, со уверување дека унгарските парламентарни избори покажале дека извозот на идеологијата на движењето МАГА (Make America Great Again) на Трамп во Европа е неуспешен.

Сепак, сè повеќе европски аналитичари предупредуваат дека големите европски очекувања од Маѓар би можеле да бидат значително изневерени. И покрај тоа што лидерот на десноцентристичката партија Тиса ветува проевропски курс и прекин на конфликтот меѓу Будимпешта и Брисел, далеку е од тоа дека тој е идеолошки и политички близок до доминантните кругови во Брисел и водечките европски престолнини. Напротив.

Бебе Орбан

Маѓар не е ниту либерал ниту загрижен евроцентрист, како другите унгарски опозициски лидери што се обидоа и не успеаја да го победат евроскептичниот Орбан. Напротив. Тоа го паметат и некои бриселски дипломати, кои го запознале Маѓар уште пред 15 години, кога бил во постојаната мисија на Унгарија при ЕУ и бил познат по прекарот Бебе Орбан.

Впрочем, тогаш Орбан не беше тоа што е денес, но е очигледно и дека Маѓар не би победил доколку на унгарските гласачи не им се претставеше како „помлада и поумерена верзија“ на Орбан, насочена кон економските проблеми на Унгарците, јавните услуги и борбата против корупцијата. Се чини дека Маѓар јасно ги препознал не само слабостите на својот поранешен партиски шеф Орбан туку и слабостите на опозициските лидери.

Виктор Орбан претрпе убедлив пораз иако целиот систем го потчини на својата партија Bloomberg

Во тој контекст, тој очигледно добро разбрал и колку политиката на културна војна е распространета во Унгарија, како и дека убедливо мнозинство од населението ја поддржува антимигрантската политика на Орбан и инсистирањето на христијанскиот национален идентитет и традиционалните конзервативни вредности. Во тој сегмент, Маѓар е вистинско „бебе Орбан“ и воопшто не му паднало на ум да го доведе во прашање законот со кој строго се пропишува дека постојат само два пола или даночните олеснувања за мајки со три деца.

Впрочем, пред четири години Маѓар можеше да види како помина на изборите опозицискиот кандидат Петер Марки-Зај, кој во проевропската кампања премногу се наклони налево. Имено, Марки-Зај ги поддржуваше правото на абортус и истополовите бракови, што беше пречекано со воодушевување во Брисел, но истовремено ги уништи неговите тогаш солидни шанси да го победи Орбан.

Затоа Маѓар ги избегна ваквите замки на проевропскиот курс и се фокусира на корумпираноста на власта на Орбан и економијата, така што неговата порака до гласачите можеше да се сведе на максимата „орбанизам без Орбан“.

Маѓар како нов Туск?

Убедливата изборна победа, во која Маѓар сега има поголемо парламентарно мнозинство отколку што имаше Орбан, носи и ризици, предупредува унгарскиот неделник ХВГ, бидејќи овозможува промена на системот без ограничувања.

„Дали Петер Маѓар ќе може да ѝ одолее на привлечноста на власта? Тоа е она што го вети во неделата вечер, воздигнат од победата. Но дали ќе успее да создаде и одржи механизми на контрола и рамнотежа што ќе му ги врзат рацете кога ќе се соочи со тешкотии? Променливиот светски поредок ќе му донесе невидени предизвици на следниот кабинет, да не зборуваме за испразнетата државна каса, неодржливиот систем на социјални давачки за владините послушници и неверојатно високите очекувања на граѓаните“, истакнува коментаторот на ХВГ Мартон Гергељи.

Доналд Туск се надева дека Петер Маѓар ќе ги следи неговите стапки Bloomberg

Сепак уредништвото на шведскиот весник „Дагенс нихетер“ (Dagens Nyheter) е оптимистично, истакнувајќи дека е потребно време да се обнови владеењето на правото кога е нарушено и да се создаде слободен медиумски пејзаж.

„И секако постојат прашалници околу Петер Маѓар чии корени се во партијата Фидес. Тој можеби не е Доналд Туск, кој по изборот за полски премиер ја трансформира земјата од сојузник на Будимпешта во движечка сила на соработката со ЕУ. Но она што е навистина важно е дека тој не е Виктор Орбан“, се наведува во уводникот на шведскиот либерален весник, додавајќи дека „Унгарците ѝ дадоа нова надеж на Европа“.

Реформирањето на системот на Орбан нема да биде лесно, истакнуваат политиколозите, иако Маѓар наследува уставни инструменти што во изминатите години беа воспоставени за ефикасно владеење на еден човек. Според оценката на романскиот политиколог Лауренциу Плешка, не може да се очекува дека партијата Тиса ќе ги реши сите проблеми со владеењето на правото и дека таа „може да биде корумпирана одвнатре од системот што Орбан го градеше 16 години“.

„Централна и Источна Европа добро го познаваат овој образец: во Полска, Право и правда остави зад себе заробена држава од која владата на Туск мачно се обидува да се извлече веќе две години, соочувајќи се со отпор на секој чекор. Унгарија нема да биде исклучок“, истакна Плешка во коментар за молдавскиот портал „Агора“ (Agora).

И самиот Доналд Туск изрази надеж дека Маѓар ќе биде негова унгарска верзија, што полските конзервативни коментатори го сметаат за „многу наивно“, истакнувајќи дека следниот унгарски премиер не е човек каков што многумина во ЕУ се надеваат дека ќе биде.

„Маѓар нема прекуноќ да стане антируски и проукраински, а исто така нема да го напушти ставот на Орбан за илегалните имигранти. Всушност, потенцијално би можел да заземе уште поостар став по ова прашање“, истакнува за полскиот конзервативен портал „В политице“ (wPolityce) Станислав Јанецки, додавајќи дека Маѓар „секако ќе започне преговори со Европската комисија за да го врати пристапот до замрзнатите средства за Унгарија, но нема нужно да ја поддржи трансформацијата на ЕУ во супердржава доминирана од Германија“.

Брисел задоволен, но претпазлив

Ветувањето на Маѓар дека Унгарија ќе биде конструктивен партнер на ЕУ во иднина, при што го наведува и преминот кон еврото како долгорочна цел, добро звучи во Брисел, но не дава автоматски зелено светло за околу 20 милијарди евра од фондовите на ЕУ наменети за Унгарија, чија исплата веќе извесно време е блокирана.

Иако малкумина очекуваат дека Маѓар радикално ќе отстапи од конзервативниот популизам на Орбан и од критиките кон европската политика кон Украина, сосема е јасно дека во Брисел најпрво ќе сакаат Маѓар да го укине ветото на Орбан за виталниот заем од 90 милијарди евра за Киев, кој ЕУ сака да го обезбеди за Украина.

Урсула фон дер Лајен се обидува да ги искористи резултатите од изборите во Унгарија за да го зајакне авторитетот на Брисел Bloomberg

Во бриселските, но и во берлинските и париските кругови, се надеваат дека Маѓар, како италијанската премиерка Џорџа Мелони, ќе комбинира популизам дома со конструктивен прагматизам во европската политика во Брисел. Со други зборови, се очекува идниот унгарски премиер да покаже „кооперативност“, па дури потоа може да очекува одмрзнување на милијардите евра.

„Не можеме да се потпираме само на лаврите по победата на Маѓар, да ги избришеме сметките и да ги ослободиме замрзнатите средства. Европската Унија мора јасно да му стави до знаење на идниот унгарски премиер дека мора да ја искористи доверената моќ за да ја обнови демократијата во земјата“, истакнува коментаторот на португалскиот весник „Експресо“ (Expresso) Пауло Балдаја, додавајќи дека „Европа не смее да се задоволи со поразот на Фидес“.

Најголемиот ризик за ЕУ сега би бил да поверува дека опасноста поминала и дека реакционерниот бран се смирил, смета коментаторот на италијанскиот весник „Ла стампа“ (La Stampa) Ерик Жозеф, додавајќи дека „без тројанскиот коњ на Москва во Брисел, несомнено ќе биде полесно да се усвои дваесеттиот пакет санкции против Русија и да се одобри заемот од 90 милијарди долари за Украина“.

„Сепак, понатамошните чекори кон обезбедување стратешка автономија на ЕУ остануваат клучни. По овие избори, европските лидери повеќе не можат да се кријат зад унгарското вето за да го оправдуваат својот недостиг од акција“, истакнува Жозеф.

По 16 години се менува унгарската извршна власт  Bloomberg

Дека претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, не чекаше ни Орбан да го напушти премиерскиот кабинет, сведочи тоа што веќе во понеделникот повика ЕУ да добие поголеми овластувања над националните влади за спроведување на надворешнополитичките одлуки наместо да им се дозволи на поединечни земји да користат вето.

„Преминот кон гласање со квалификувано мнозинство во надворешната политика е важен начин да се избегнат системски блокади, како што видовме во минатото“, изјави шефицата на ЕК, повикувајќи ги владите на „европската дваесет и седумка“, како што рече, „да го искористат замавот сега“.

Ваквата промена би била многу контроверзна; дури и некои типично проевропски земји веројатно би се спротивставиле на можноста за губење контрола врз надворешната политика и би се соочиле со ситуација да мораат да прифатат одлуки на кои се противат.