Македонија и регионот речиси не постојат на европскиот радар на приватен капитал

Хрватска, Словенија, Србија, Босна и Херцеговина и Северна Македонија речиси и да не постојат на радарот на приватен капитал (private eqiuty) на европско ниво. Регионот Адрија е дел од пошироката слика за Централна и Источна Европа (ЦИЕ) – регион што учествува со само 1,9 проценти од вкупните европски инвестиции во приватен капитал, а Хрватска, Словенија и Србија се наоѓаат дури и под тој скромен просек. Станува збор за пазари каде што приватниот капитал штотуку почнува да добива сериозен замав, а ограничената институционална активност што постои често зависи од изолирани, поединечни трансакции кои можат драстично да ја променат годишната статистика на земјата.

Најизразен показател е односот меѓу инвестициите и БДП на државите. Според податоците за 2025 година, инвестициите на приватен капитал во Хрватска изнесуваат 0,06 проценти од нејзиниот БДП, во Словенија 0,04 проценти, а во Србија едвај 0,01 проценти. Регионалниот просек за ЦИЕ изнесува 0,09 отсто, додека европскиот просек е 0,56 отсто. За споредба, Шведска и Финска достигнуваат и до два отсто.

Трендовите низ времето откриваат интересна динамика: една година претходно, во 2024 година, Хрватска забележала 0,07 проценти од БДП, Србија 0,02 проценти, а Словенија само 0,01 проценти. Така, Словенија повеќе од четирикратно го зголемила својот удел за само една година, додека Хрватска и Србија забележале благ пад. По рекордните 439 милиони евра инвестиции од приватен капитал (PE) и ризичен капитал (VC) во 2022 година, годишните бројки за Хрватска паднале во опсегот од 27 до 70 милиони евра, при што бројот на компании се намалил од 33 на 18 во 2025 година. Словенија закрепнала на 11 компании по падот на четири во 2023 година, додека Србија останала стабилна на ниско ниво, со пет компании и годишни инвестиции од 12 до 14 милиони евра.

Структурата на инвестициите според фазата на развој варира од земја до земја. Во 2025 година, вредноста на инвестициите во Хрватска беше речиси целосно поттикната од сегментот на откуп (buyout), кој учествуваше со 48,1 милион евра од вкупниот износ од 56,5 милиони евра, додека компонентата на ризичен капитал (која ги опфаќа инвестициите во почетна фаза, стартап фаза и подоцнежни фази) изнесуваше само 8,4 милиони евра. Словенија покажува порамнотежена слика: вкупно 30,2 милиони евра, од кои 17,9 милиони евра се наменети за фази на ризичен капитал, 5,1 милион евра за капитал за раст, а 7,1 милион евра за откупи. Србија се потпираше речиси исклучиво на капитал за раст, кој учествуваше со 7,5 милиони евра од вкупниот износ од 11,7 милиони евра, додека во текот на 2025 година во земјата немаше трансакции за откуп.

Интересно е што се случи на полето на дезинвестирањето во 2025 година: четири земји учествуваа со 89 проценти од вредноста на сите излези во регионот на ЦИЕ во 2025 година: Романија, Полска, Србија и Чешка. Дезинвестирањето на Србија во вредност од 216 милиони евра беше поттикнато од големи трансакции (веројатно излезите на фондот „МидЕвропа“ од „Имлек“ и „МедиГрупа“), што неочекувано ја вброи земјата во тој тесен круг. За споредба, во истата година, Хрватска забележа дезинвестирање од само 66 милиони евра, а Словенија само од 18 милиони.

Босна и Херцеговина и Северна Македонија остануваат речиси невидливи во регионалните бројки: заедно со Албанија, Молдавија и Црна Гора, тие сочинуваат група чија вкупна вредност на инвестиции во 2025 година изнесувала само 200 илјади евра, што е знак дека институционалниот приватен капитал таму речиси и не постои. Моментално има 36 активни фондови низ регионот на ЦИЕ, а собирањето средства во 2025 година изнесуваше вкупно 1,87 милијарди евра - втора најсилна година од 2018 година.

 

Земени заедно, овие бројки откриваат регион во рана, но не и стагнирачка фаза на развој: Хрватска моментално генерира најголема вредност преку трансакции за откуп, Словенија расте во сегментот на ризични инвестиции, а Србија останува мала во однос на обемот на инвестиции, ама едно големо „излегување“ резултираше со вредност на дезинвестирање што ја надминува онаа на Хрватска и Словенија заедно. Јазот во споредба со Естонија или скандинавските земји останува огромен, но сепак се стеснува, иако бавно.