Лето исполнето со економски искушенија

Цените на дизелот растат во САД. Во Европа патувањата се нарушени. Низ Африка владее недостиг од ѓубрива, а во Азија од горива. Војната на САД и Израел против Иран, освен што однесе многу животи и го дестабилизира регионот, предизвика најголем енергетски потрес во последните неколку децении и ги наруши синџирите на снабдување слично како во времето на пандемијата на ковид-19.

Речиси нема цена, синџир на снабдување или индустрија врз кои не влијаеше конфликтот на Блискиот Исток. За некои луѓе тоа претставуваше удар врз приходите, за други недостиг од основни производи за домаќинството и земјоделски репроматеријали. А практично на сите им носи инфлација што се чувствува во сè, од храна и гориво до мебел и авионски билети. „Многу е тешко“, вели Кенет Рогоф, професор по економија на Универзитетот „Харвард“ и поранешен главен економист во Меѓународниот монетарен фонд. „Цените на нафтата влијаат на сè.“

Дури и ако САД и Иран постигнат договор за траен мир што би овозможил отворање на Ормускиот Теснец, клучната рута за транспорт на нафта, ќе биде потребно многу време цените на енергентите, како и на транспортот, пластиката и хемикалиите, да се вратат на нивото од пред војната, велат аналитичарите. Во екот на овие економски превирања, потрошувачите, владите и компаниите на сите континенти се подготвуваат за период на искушенија. „Не сакам да ја намалам сериозноста на ситуацијата, но постои можност наскоро значително да се влоши“, вели Рогоф.

Еве како претприемачите низ светот го чувствуваат тоа на свој грб:

Марвел, Арканзас

П. Џ. Хејни, петта генерација афроамерикански земјоделец со семеен бизнис во Арканзас и Вирџинија, минатата година се бореше со ниската цена на оризот. Тој вели дека сега ситуацијата е трипати потешка поради поскапувањето на ѓубривата и дизелот, предизвикано од војната со Иран. Хејни и понатаму ги обработува своите ниви, но многу други престанале да го прават тоа. Се очекува производството на ориз во Арканзас да биде најниско од седумдесеттите години на минатиот век.

„Никогаш не сум видел толку многу незасеани и необработени ниви во Делтата (регион во источниот дел на Арканзас покрај брегот на Мисисипи, заб. прев.) во ова време од годината“, вели тој.

За да се избори со ситуацијата, го намалил количеството на ѓубриво што го користи за една третина, штеди дизел секогаш кога може и засејува помали површини.

„Ние, традиционално, секогаш целиме високо“, вели тој. „Меѓутоа, оваа година велиме: ‘Можеби е подобро да ги намалиме амбициите бидејќи не смееме да си дозволиме да испаднеме од играта.“

Хејни на една од семејните фарми. | Фото: Хедли Читум за Bloomberg Businessweek

Куала Лумпур

Во светот има многу млеко - кравите не знаат дека има војна. Меѓутоа, поради недостигот од пластична смола од која се произведуваат дволитарските шишиња за млеко, рафтовите во продавниците во Малезија изгледаат застрашувачки празно.

„Во некои супермаркети воопшто нема пластични шишиња“, вели Мохд Каирул Мат Хасан, финансиски директор во најголемата домашна млекарска компанија „Фарм фреш“ (Farm Fresh Bhd).

Сите три доставувачи на пластични шишиња купуваат пластични гранулати од компании што главната состојка, петрохемискиот бензин, ја набавуваат од Блискиот Исток, наведува тој.

За среќа, „Фарм фреш“ успеала да премине на помали картонски пакувања, но не сите имаат резервно решение. Компанијата исто така првпат годинава ги зголемува цените на некои производи, и тоа за околу три проценти, поради повисоките трошоци за пакување.

„Немаме редовни циклуси на поскапувања“, вели Мохд Каирул. „Но оваа ситуација едноставно го бара тоа.“

Мохд Каирул со крави молзници. | Фото: Иан Тех за Bloomberg Businessweek

Сибиу, Романија

Компанијата „Дојче Луфтханза“ (Deutsche Lufthansa AG), вториот најголем авиопревозник во Европа, откажа повеќе од 20.000 лета поради недостигот од авионско гориво предизвикан од војната. До крајот на годината се откажани и редовните дневни летови меѓу Минхен и Сибиу, идиличен град во Трансилванија.

Таа линија за Дијана Лазар и нејзиниот сопруг, кои ја водат најстарата туристичка агенција во тој град, беше главен извор на приходи. Таа очекува приходите на нејзината компанија „Собис туризам“ (Sobis Turism) да бидат најмалку за 50.000 евра (58.500 долари) помали поради помалиот прилив на туристи во текот на летото и дека тој надолен тренд би можел да продолжи до есента.

Лазар и нејзиниот сопруг размислуваат по вторпат во последните шест години да аплицираат за привремена помош за невработени. (Претходно ковидот ја наруши побарувачката.)

„Ме загрижува иднината бидејќи луѓето денес сè помалку и помалку се распрашуваат за нашите билети“, вели таа. „Се плашат дека летовите ќе бидат откажани и затоа избираат други видови транспорт.“

Дијана Лазар (во средината) во канцеларијата на нејзината туристичка агенција. | Фото: Јоана Цирлиг за Bloomberg Businessweek

Санта Моника, Калифорнија

Малата семејна компанија за уредување градини на Рикардо Барба почна да го прави она што порано беше незамисливо - да наплатува излегување на терен и процена на локации што се оддалечени околу 40 километри (25 милји) од неговата канцеларија.

Поради рекордно високите цени на дизелот во Калифорнија, долгото возење за обиколка на имотите, без никаква гаранција дека тоа ќе донесе работа, стана преголем ризик.

„Неделно трошиш 400 или 500 долари за да го наполниш резервоарот, тоа е лудо“, вели тој, зборувајќи за својот возен парк на камиони на дизел. „Размислував да купам ‘приус’ (хибриден автомобил од брендот „Тојота“, заб. прев.).“

Барба, кој заедно со татко му ја води компанијата, размислува да купи и електрични дробилки за дрво и багери. (Дувалките за лисја, косилките, тримерите и моторните коси во неговиот арсенал имаат „резервоари од само еден галон“ (околу 3,8 литри, заб. прев.), па тие помалку го загрижуваат.)

Неколку од првите клиенти на неговиот татко и понатаму плаќаат за одржување на дворовите почетна цена од 100 долари, која им била понудена уште во 1991 година, но и на таа мерка деновите ѝ се изброени, стравува Барба.

„Би можеле вака да издржиме уште веројатно месец или два пред навистина да морам да ја прекинам соработката со некои клиенти или да им кажам дека мораме да им ја удвоиме или утроиме цената“, вели тој. „Многу би ми било жал да го направам тоа со оглед на тоа колку долго соработуваме, но едноставно стана неодржливо.“

Барба со дизелска камионeтка чие полнење станува сè поскапо. | Фото: Џулиен Џејмс за Bloomberg Businessweek

Реховот, Израел

Дафна Корен-Коен, која веќе 18 години работи како туристички водич, знае како да се приспособи кога настаните во светот прекуноќ ќе го нарушат туристичкиот сектор.

Таа премина од странски на домашни туристички групи кога за време на пандемијата луѓето престанаа да патуваат во странство. За работата да не запре, осмисли тури приспособени на локалните потреби, како оние за жени на породилно отсуство, осмислени така што можат да се движат со бебиња и колички.

„Секогаш имав некој адут во ракавот“, вели таа.

Меѓутоа, за Корен-Коен работата запрела во февруари, кога нејзината земја почнала да фрла бомби врз Иран.

„Тоа никогаш не ми се случило, ваква ситуација да немам ништо испланирано“, вели таа.

Застојот во туристичките патувања тешко се одразува врз семејниот буџет. Корен-Коен проценува дека изгубила близу 50.000 долари поради откажувањето на туристичките тури по почетокот на војната.

Со оглед на тоа што таа и нејзиниот сопруг еднакво придонесуваат во буџетот, тоа се чувствува многу. Првпат размислува да ја смени професијата.

„Не сакам да ја напуштам оваа работа“, вели таа. „Сепак, постојано се преиспитувам дали да почнам да барам нова.“

Корен-Коен на туристичко место во Тел Авив. | Фото: Шани Рот за Bloomberg Businessweek

Вудил, Нигерија

Хабиби Ибрахим одгледува пченка за продажба во северна Нигерија веќе речиси две децении. Меѓутоа, пченката бара интензивно ѓубрење, а за посевите на неговата парцела од два хектара во близината на Кано (град во северна Нигерија и еден од најголемите градови во таа земја, заб. прев.) потребни се 16 вреќи ѓубриво, кое станува сè поскапо.

„Трговците тоа го припишуваат на војните што се случуваат во одделни делови од светот“, вели тој.

Една вреќа од 50 килограми денес чини 52.000 наири (39 долари), што е повеќе од двојно поскапо отколку пред една година.

Затоа Ибрахим се откажува од оваа популарна житна култура и, наместо пченка, на своите ниви сее сорго, за кое се потребни четири пати помалку ѓубриво, и соја, за која воопшто не е потребно ѓубриво.

Тој годинава ќе посее пченка само онолку колку што е потребно за да ги прехрани своите три сопруги и седумнаесет деца. Оваа култура е незаменлива во северна Нигерија, каде што од неа се приготвуваат разновидни јадења, па неговото семејство сака да обезбеди доволно резерви.

Ибрахим ја менува комбинацијата од култури поради високите цени на ѓубривата. |Фото: Моха Шеик за Bloomberg Businessweek

Раротонга, Кукови Острови

Јуан Смит веќе речиси половина век ја води компанијата „Ер Раротонга“ (Air Rarotonga), која превезува патници меѓу расфрланите острови и атоли што ја сочинуваат оваа пацифичка држава.

Туризмот сочинува 70 проценти од економијата на Куковите Острови (држава во јужниот дел на Тихи Океан, во слободен придружен однос со Нов Зеланд, кој е надлежен за одбраната и надворешните работи, заб. прев.).

Годинава требаше да биде рекордна по посетеноста. Се очекуваше да пристигнат повеќе од 200.000 посетители, што е исклучителна бројка за земја што има само 15.000 жители.

„Пред некој ден токму се шегував со некого“, вели Смит. „Кон крајот на 2019 година бевме во истата ситуација и велевме: ‘Гледајте, подготвени сме за неверојатна година. Сè е подготвено. Што воопшто може да тргне наопаку?’“

Поради глобалната криза со горивото, сега растат цените на билетите, а оние што сакаат да патуваат мора добро да размислат.

„Ер Њу Зеланд“ (Air New Zealand Ltd.), една од авиокомпаниите што превезуваат најмногу патници до Куковите Острови, ги суспендираше своите услуги.

Смит пред еден од авионите. | Фото: Алекс Кинг за Bloomberg Businessweek

На толку оддалечените острови, горивото не служи само за авионите и автомобилите. Тоа ги придвижува и генераторите и обезбедува електрична енергија. Храна, градежен материјал, секојдневни потреби - поголемиот дел од тоа пристигнува со авион или брод.

Владата апелира туристите помалку да користат климатизери за да се заштеди гориво, но и покрај тоа се надева дека ќе дојдат.

Смит не ја губи присебноста.

„Не е лесно да се води авиокомпанија. Се случува да биде тешко, потоа комплицирано, а потоа и застрашувачки“, вели тој. „Сè уште не сме стигнале до тој најстрашен момент. Барем засега.“

 

 

- Во пишувањето помогнаа: Ема Корт, Анурада Рагу, Ндука Орџинмо, Мустафа Адаму и Ејнсли Томсон.