Може ли Квебек навистина да биде самостоен

Кога Рене Левек, основачот на водечката сепаратистичка партија во Квебек, во 1980 година убедливо го загуби првиот референдум за отцепување на таа покраина од Канада, побара од своите потиштени приврзаници да не губат надеж. „До следниот пат“, им порача. Петнаесет години подоцна, сецесионистите се обидоа повторно. Овој пат загубија за влакно, откако 49,4 отсто од гласачите заокружија „да“.

Сега Партијата на Квебек (Parti Québécois - ПК) се подготвува за својот трет, можеби и последен обид да издејствува независност. Демографската слика на Квебек се промени во текот на повеќе од три децении од последното гласање. Имиграцијата значително се зголеми, а помладите жители на Квебек се под сè поголемо влијание на пошироката северноамериканска култура. Истовремено, остареа генерациите што ги обликуваше повикувањето на Левек на историските неправди на Канада кон Квебек. За многу сецесионисти, овие трендови потврдуваат дека мора што поскоро да дејствуваат и да се обидат да создадат сопствена држава наместо да чекаат.

Во Квебек, покраина со девет милиони жители во која главно се зборува француски, на континент на кој доминираат англискиот и шпанскиот, заштитата на јазикот и на другите обележја на идентитетот и културата е клучно начело на сите етаблирани политички партии. Сепак, за ПК, која денес ја води 49-годишниот Пол Сен-Пјер Пламондон, независноста е „единственото решение“. Според гледиштето на партијата, создавањето нова држава би го ослободило Квебек од присилната асимилација во рамките на Канада и би ги отстранило скапите преклопувања на надлежностите на федералната и покраинската власт. ПК, која води во анкетите пред покраинските избори на 5 октомври, вети дека ако се врати на власт, во рок од четири години ќе распише референдум за отцепување.

Независноста ни оддалеку нема поддршка од мнозинството граѓани - поддршката се движи само нешто над 30 отсто. Сепак, таа е извор на тензии што тлеат, од кои канадскиот премиер Марк Карни секако со задоволство би се ослободил. Канада веќе се соочува со некои од најголемите предизвици во поновата историја: трговска војна и друг хаос предизвикан од администрацијата на американскиот претседател Доналд Трамп, големи буџетски дефицити на покраините и нерамномерен економски раст (да не го споменуваме и посебното движење за независност што се појавува на другиот крај на земјата, во покраината Алберта, која е богата со нафта).

За некои Канаѓани, тесниот исход на референдумот од 1995 година и натаму служи како предупредување. Тогаш малкумина веруваа дека сепаратистите имаат шанси, сè додека не зеде замав кампањата што ја водеше харизматичниот политичар Лисјен Бушар. Канадскиот долар нагло падна кога се чинеше дека сецесионистите би можеле да победат, а тогашниот канадски премиер Жан Кретјен ги повика своите сограѓани од Квебек да не гласаат за отцепување. На крајот, на сепаратистите им недостигаа само 54.000 гласа за победа - иако некои тврдат дека за толку тесниот резултат делумно било виновно и референдумското прашање, бидејќи било збунувачки формулирано.

Во осумдесеттите и деведесеттите години од минатиот век, одбивањето на Квебек во 1982 година да го потпише новиот устав на земјата, со тврдење дека тој не го признава неговиот посебен статус и ги ограничува неговите надлежности, беше причина за гордост кај сепаратистите. Сепак, секој што се сеќава на тој настан денес е барем во средни години, а ниту еден жител на Квебек помлад од 49 години немал можност да гласа на референдум за отцепување од Канада. Всушност, од 1995 година ПК победила на покраинските избори само двапати: во 1998 година, додека сè уште закрепнувала од поразот на референдумот, и во 2012 година, кога формирала малцинска влада што немала доволна поддршка за обид за организирање трет референдум.

Сега, по повеќе од една деценија помината на политичката маргина, ПК под водство на Сен-Пјер Пламондон гледа појасен пат напред. Поранешниот адвокат, кој студирал на „Мекгил“ (McGill), еден од најстарите универзитети во Канада, и на „Оксфорд“ (Oxford), беше избран за лидер на партијата во 2020 година, со ветување дека ќе распише референдум. Анкетите спроведени во текот на летото укажуваат дека ПК би била во најдобра позиција да формира влада ако изборите се одржат сега. Сепак, неколку недели пред изборите и натаму се води неизвесна трка меѓу ПК, Либералната партија на Квебек и владејачката Коалиција за иднината на Квебек (Coalition Avenir Québec), вели Себастјен Далер, извршен потпретседател во агенцијата за истражување на јавното мислење „Леже маркетинг“ (Leger Marketing). „Ситуацијата и натаму се менува и е многу неизвесна“, вели тој.

ПК во јуни ја објави Сината книга, во која детално ги опишува чекорите што Квебек би ги презел на патот да стане нова држава ако на референдумот победи опцијата за независност. Би следувал двегодишен период на транзиција, а потоа воведување сопствена валута и формирање мала војска. „Независноста не е скок во непознатото“, се наведува во документот, „туку суштински услов потенцијалното богатство на Квебек да се претвори во вистинско богатство и да се обезбеди неговиот јазичен и културен опстанок“. Сен-Пјер Пламондон дури вети дека ќе се залага независен Квебек да стане дел од Северноатлантскиот сојуз (НАТО).

„Ако сакаме да останеме конкурентни, мора да бидеме иновативни, но пред сè флексибилни. Земјите со големина на Канада не се флексибилни“, вели Камил Гојет-Генгра, 32-годишната претседателка на организацијата „Уи Квебек“ (OUI Québec), која се залага за суверенитет, но не е поврзана со ниту една политичка партија. „Мора да почувствуваме дека сме способни да дејствуваме.“

Сепак, ПК потценува многу од трошоците што ги носи отцепувањето, вклучувајќи ги и долгот што Квебек би го наследил од федералната влада, повисоките трошоци за задолжување и издатоците за одбрана, смета Робер Гање, почесен професор по економија во деловната школа ХЕК Монтреал (HEC Montréal). Тој е еден од авторите на критичката анализа на документот на ПК за финансиите на независен Квебек, кој партијата го објави во 2023 година, неколку години пред Сината книга. Во таа претходна анализа, вели тој, „занемарени се важни фактори, како трошоците за транзиција и периодот на преговори, кои би можеле да се покажат како многу, многу, многу долги и многу тешки“. Тој истакнува дека, откако Велика Британија во јуни 2016 година изгласа излегување од Европската Унија, биле потребни повеќе од четири години за да постигне трговски договор со тој блок. „Брегзит покажува колку е тешко нешто да се поништи.“

Сецесионистите можеби веќе ја пропуштиле својата најдобра можност. Поттикната од незадоволството од федералниот систем, поддршката за суверенитетот на Квебек изнесуваше 40 отсто во ноември 2024 година, што беше едно од највисоките нивоа во последните 15 години. Сега е пониска за речиси 10 процентни поени. Големата популарност на Карни делумно е заслужна за тој пад, но најголемиот фактор што ја ограничува подготвеноста на Квебек да тргне по сопствен пат би можел да биде токму Трамп.

Секојпат кога американскиот претседател, кој ја дестабилизира канадската политика откако минатата година се врати во Белата куќа, зборува за преземање на Гренланд или за претворање на Канада во 51. американска држава, се засилува уверувањето дека независен Квебек би можел да биде поранлив, вели Далер. Тоа сигурно ќе влијае врз некои гласачи во октомври. „Дали активно или само пасивно, останувајќи во заднина, допрва треба да се види“, вели тој, „но Доналд Трамп ќе биде клучен фактор“.