ОПЕК+ и цената на нафтата: Како функционира најмоќниот нафтен сојуз

Малку организации имаат толку директно влијание врз цената што ја плаќате на бензинските пумпи како ОПЕК+. Секогаш кога оваа група земји се состанува и носи одлука за производството на нафта, цените на суровата нафта на глобалниот пазар можат нагло да пораснат или да паднат за многу краток период. Сепак, многумина знаат дека ОПЕК+ постои, без притоа точно да знаат што значи оваа кратенка, кои земји се негови членки и зошто нивните состаноци имаат толку големо влијание врз пазарот. Овој текст се обидува да го објасни токму тоа, со осврт и на активностите што групата моментално ги презема во сенка на конфликтите на Блискиот Исток.

Што е ОПЕК и како настана

ОПЕК (Организација на земјите извознички на нафта) е основана во 1960 година во Багдад, со цел да ја координира нафтената политика на своите членки, да обезбеди стабилни приходи за земјите производители, редовно снабдување на потрошувачите и соодветен принос за инвеститорите во нафтената индустрија. Денес организацијата брои 11 земји, главно од Блискиот Исток и Африка, со Венецуела како единствена членка од Јужна Америка. Она што го прави ОПЕК стратешки значаен, покрај самото тековно производство, се резервите, со оглед на тоа што земјите членки заедно поседуваат речиси 80 отсто од сите докажани светски резерви на сурова нафта. Во нормални пазарни услови, членките на ОПЕК произведуваат приближно една третина од светската сурова нафта, но нивниот моментален удел е значително понизок поради воените нарушувања и ограничувањата на извозот.

Зошто „плус“ и што смени тоа

ОПЕК+ е проширена верзија на оваа коалиција, создадена во 2016 година, кога кон ОПЕК се приклучија и големи производители надвор од организацијата, предводени од Русија, со цел заеднички да ги координираат нивоата на производство. Причината за ова проширување беше тоа што експанзијата на американското производство на нафта од шкрилци во текот на претходната деценија ја ослаби способноста на самиот ОПЕК пресудно да влијае врз рамнотежата меѓу понудата и побарувачката, па вклучувањето на Русија и други производители како Казахстан и Оман ѝ овозможи на групата повторно да контролира значително поголем дел од глобалната понуда. Со вклучувањето на Русија и другите производители надвор од ОПЕК, поширокиот сојуз ОПЕК+ го зголеми својот удел на приближно половина од светското производство на нафта, меѓутоа по излегувањето на ОАЕ од сојузот, тој удел се коригираше на околу 45 отсто. Тоа ѝ дава на групата огромно влијание врз глобалната цена, дури и кога одделните земји членки немаат иста мотивација или интереси.

Како, всушност, групата функционира

Механизмот на ОПЕК+ се заснова на договорени производствени цели, со кои на земјите вклучени во договорот им се определува нивото на производство. Одделни членки, како Иран, Либија и Венецуела, можат да бидат изземени од ограничувањата поради санкции, политичка нестабилност или проблеми со производството. Групата се состанува периодично, при што зачестеноста на состаноците се менува во зависност од пазарните околности. Покрај состаноците на сите членки, се одржуваат и седници на Заедничкиот министерски комитет за мониторинг, како и состаноци на потесниот круг земји кои учествуваат во доброволните промени на производството.

Комитетот следи дали членките се придржуваат до договорените производствени цели и дава препораки за натамошните потези на групата. Во практика, дисциплината не е секогаш целосна, а Ирак и Казахстан повеќепати произведуваа над договорените нивоа, поради што мораа да претстават планови со кои дополнително би ги надоместиле пречекорувањата.

Зошто состаноците на ОПЕК+ се толку важни за цената на нафтата

Секој состанок на ОПЕК+ претставува важен сигнал за пазарот за идната насока на понудата на нафта. Со оглед на големиот дел од светското производство што го контролира групата, дури и помали промени во тонот или донесените одлуки можат да предизвикаат значителни осцилации на цените. Тоа особено дојде до израз за време на пандемијата во 2020 година, кога ОПЕК+ спроведе рекордно намалување на производството од речиси десет милиони барели дневно, со што помогна да се ограничи вишокот на понуда и ја постави основата за подоцнежното закрепнување на цените.

Најавите за зголемување на производствените цели во текот на 2025 и 2026 година повремено вршеа притисок врз цената на нафтата бидејќи ги поттикнуваа очекувањата за поголема понуда. Сепак, нивниот реален ефект остана ограничен, бидејќи воените нарушувања и проблемите со извозот спречија бројни членки да ги достигнат дозволените нивоа на производство.

 

Што прави во моментов ОПЕК+ поради Блискиот Исток

Сегашната ситуација е особено чувствителна поради судирот меѓу САД и Израел од една страна и Иран од друга страна, кој директно ги наруши нафтените текови од Персискиот Залив. Иако регионалниот извоз делумно закрепна, тој и натаму е значително под предвоеното ниво, при што приближно една третина од претходните испораки недостигаат од пазарот. Комитетот на августовскиот состанок изрази загриженост поради нападите врз енергетската инфраструктура, чии последици можат да бидат скапи и долготрајни за отстранување.

И покрај нарушувањата, ОПЕК+ до септември го заврши планираното укинување на еден слој доброволни ограничувања на производството. Меѓутоа, зголемувањето на дозволените нивоа не донесе соодветен раст на реалната понуда, бидејќи војната, оштетувањата на инфраструктурата и проблемите со извозните рути спречуваат одделни членки зголемените квоти да ги претворат во дополнителни количества на пазарот.

ОПЕК+ на почетокот на септември одлучи за октомври да не ги менува производствените цели. Извори запознаени со разговорите очекуваат дека паузата би можела да трае до крајот на годината, но одлуките за ноември и декември сè уште не се формално донесени. Групата истовремено се подготвува за чувствителни преговори за квотите за 2027 година, во чии рамки се проценува максималниот одржлив производствен капацитет на членките. Ирак веќе бара поголема индивидуална квота, тврдејќи дека неговите производствени можности го надминуваат моментално доделеното ниво, што укажува на потенцијално тешки преговори во наредните месеци.

Предности на моделот на ОПЕК+

Најголемата предност на моделот ОПЕК+ е способноста за координирано дејствување, од причина што кога неколку од најголемите светски производители дејствуваат заедно, групата може значително побрзо и поефикасно да реагира на шокови во понудата или побарувачката отколку што би можел поединечен производител. Саудиска Арабија традиционално располага со најголем резервен производствен капацитет во рамките на групата и поради тоа може да функционира како еден вид „амортизер“ на пазарот, бидејќи е во состојба релативно брзо да го зголеми производството во случај на посериозно нарушување на понудата, што придонесува за стабилноста на пазарот и може да спречи екстремни скокови на цените.

Сепак, сегашната криза ги покажува границите на тој механизам, бидејќи самото дополнително производство малку значи доколку пристаништата, нафтоводите или поморските правци се загрозени и произведената нафта не може безбедно да стигне до купувачите.

Клучни недостатоци и критики

Од друга страна, ОПЕК+ често се критикува како еден вид картел. Критичарите тврдат дека групата, со координирано ограничување на понудата, може да ги одржува цените на нафтата над нивото што би се формирало при слободна конкуренција, на штета на потрошувачите ширум светот. Моделот се соочува и со проблеми со внатрешната дисциплина, бидејќи одделни земји повеќепати ги надминуваа договорените производствени цели, што ги ослабува кредибилитетот и ефикасноста на целиот систем.

Долгорочно, ОПЕК+ постепено губи пазарен удел во корист на производителите надвор од групата, пред сè САД, но и Канада, Бразил и Гвајана. Нивното производство расте додека сојузот свесно ограничува дел од сопствената понуда за да ја поддржи цената, иако растот на конкурентите не е последица само на политиката на ОПЕК+, туку и на инвестициите во нови производствени капацитети.

Конечно, различните политички интереси на членките, од санкциите кон Русија до судирите со Иран, внесуваат дополнителна непредвидливост во одлучувањето на групата, бидејќи економските цели мора постојано да се усогласуваат со геополитичките околности.

ОПЕК+ има голема моќ, но нема целосна контрола

ОПЕК+ останува највлијателната организирана група на производители на страната на глобалната понуда на нафта. Нејзините членки произведуваат околу 45 отсто од светската нафта и располагаат со најголемиот дел од докажаните резерви, но нивната реална моќ зависи од почитувањето на договорените цели, расположливите капацитети и можноста произведената нафта да ја достават до купувачите.

За инвеститорите и потрошувачите затоа ќе биде клучно да следат неколку паралелни текови - натамошниот развој на конфликтот на Блискиот Исток, брзината на закрепнување на производството и извозот од Персискиот Залив, одлуките од следните состаноци на ОПЕК+ и способноста на членките реалното производство да го приближат до официјално дозволените нивоа.