Орбан го направи спортот државна индустрија: Ќе промени ли нешто Маѓар?

Петер Маѓар со победата на априлските избори му стави крај на 16-годишното владеење на Виктор Орбан и доби двотретинско мнозинство доволно за длабоки промени во унгарскиот систем. Спортот ќе биде еден од поинтересните тестови за тоа колку далеку новата влада има намера да ги спроведе. Орбан зад себе остави спортски систем каков што постои во малку европски земји.

Државата за време на неговото владеење финансираше стадиони, академии, сојузи, големи меѓународни натпревари и спорт надвор од границите на земјата. Децата добија задолжително физичко образование секој училиштен ден, компаниите можност да насочуваат дел од данокот кон клубовите, а спортот статус на стратешки сектор. Според збирната пресметка што во 2024 година ја објави ХВГ (HVG), од доаѓањето на Орбан на власт во 2010 година до тогаш во спортот биле насочени околу 11,2 милијарди евра. Околу 7,6 милијарди стигнале директно од државниот буџет, а уште приближно 3,6 милијарди преку посебниот даночен систем TAO.

Орбан никогаш не криел колку спортот му е политички важен. На конгресот на УЕФА во Будимпешта во 2016 година го опиша како „стратешки сектор“, кој има јасно финансирање и јасна визија. Во друго интервју истата година рече дека спортот го смета за национално прашање и еден од најдобрите начини за образование на децата.

Таа идеја многу брзо доби институционална форма. Системот TAO беше воведен во 2011 година и им овозможи на компаниите дел од обврската по основа на данокот на добивка да насочат кон спортот. На почетокот со програмата беа опфатени фудбалот, ракометот, кошарката, ватерполото и хокејот, а подоцна беше додадена и одбојката.

Европската комисија го одобри моделот, чии цели вклучуваа развој на младите, трошоци за спортскиот кадар и изградба или модернизација на инфраструктурата. Практичниот резултат беше нов и многу голем извор на капитал за спортот, кој не зависеше само од годишните буџетски одлуки. До 2024 година, преку TAO, според споменатата пресметка, поминале околу 3,6 милијарди евра. Најголем корисник на системот беше фудбалот.

Bloomberg Mercury

Истовремено, државата тргна од училиштата. Реформата воведена во учебната 2012/2013 година постепено воведе задолжително физичко образование пет дена неделно. Од 2015 година ги опфати сите ученици во основните и средните училишта. ОЕЦД подоцна ја издвои токму Унгарија како пример за земја што секојдневната физичка активност ја вградила во образовниот систем.

Фудбалот доби најмногу

Највидливите резултати дојдоа во фудбалот, омилениот спорт на Орбан. На почетокот на векот унгарските стадиони беа запуштени, интересот за домашната лига беше слаб, а репрезентацијата немаше настап на големо натпреварување од Светското првенство во 1986 година. Во следната деценија бројот на регистрирани фудбалери се зголеми од 127.000 на повеќе од 280.000, а УЕФА денес наведува бројка од околу 300.000. Фудбалскиот сојуз изгради повеќе од 1.200 терени за основен фудбал и обнови уште околу 2.700 помали игралишта. Сите 32 водечки професионални клубови добија нов или обновен стадион.

Симбол на целата ера стана арената „Пушкаш“ во Будимпешта. Стадионот со капацитет од околу 67.000 гледачи беше отворен во 2019 година, а тогашните процени на КПМГ (KPMG) неговата цена ја прецизираа на околу 610 милиони евра. Оттогаш беше домаќин на натпревари од Европското првенство, финалето на Лигата на Европа и финалето на Лигата на шампионите во 2026 година.

На спортски план стигна и резултат што Орбан можеше политички да го искористи. Унгарија по 44 години се врати на Европското првенство во 2016 година, а потоа играше и на турнирите во 2020 и 2024 година. Репрезентацијата повторно стана сериозен национален производ, натпреварите во Будимпешта ја полнат арената „Пушкаш“, а генерацијата предводена од Доминик Собослај го врати унгарскиот фудбал на европската мапа.

Сепак, количеството на вложени пари не даде еднакво импресивен резултат на сите нивоа. Унгарските клубови не станаа европска сила, а огромната инфраструктура автоматски не создаде население што повеќе вежба.

Евробарометарот од 2022 година покажа речиси парадоксална слика: 59 отсто од испитаниците во Унгарија рекле дека никогаш не се занимаваат со спорт или вежбање, шест процентни поени повеќе отколку во 2017 година. Само четири отсто рекле дека редовно се занимаваат со спорт. Тоа е една од најважните слабости на билансот на Орбан. Унгарија успешно ја зголеми понудата на спорт, терените, салите, стадионите, академиите и државните средства, но ефектот врз секојдневните навики на населението остана значително поскромен.

Фудбалот како дел од националната политика

Спортската политика на Орбан со текот на времето ги надмина и државните граници. Будимпешта почна да финансира фудбалски академии и клубови во подрачја на соседните земји во кои живеат значајни унгарски заедници. Парите одеа во Романија, Србија, Словачка, Хрватска, Словенија и Украина. Истражувањето на „Атлацо“ (Átlátszó) утврди дека до крајот на 2018 година во такви проекти биле насочени околу 70 милиони евра. Биле финансирани стадиони, терени и академии, вклучувајќи и проекти во Бачка Топола, Трансилванија, Осиек и Лендава.

Bloomberg Mercury

Академијата „Пушкаш“ во Фелчут, родното место на Орбан и проект што самиот го основал, стана централна точка на таа мрежа. Според „Атлацо“, самата академија до 2018 година добила повеќе од 62 милиона евра преку системот за насочување даноци. Така, спортот доби и јасна надворешнополитичка функција. Академиите ја поврзуваа Будимпешта со унгарските заедници надвор од земјата, а фудбалот служеше како еден од каналите преку кои Орбан го градеше концептот на политичка и културна нација поширока од сегашните граници на Унгарија.

Системот имаше и своја деловна страна. Големите спортски и инфраструктурни проекти станаа важен извор на работа за градежните компании поврзувани со економскиот круг на Орбан. „Ројтерс“ по промената на власта ја издвои компанијата „Маркет Епито“ (Market Építő), поврзана со бизнисменот Иштван Гаранчи, која градеше големи фудбалски стадиони и околу една четвртина од приходите остваруваше од јавни договори. Директорот на компанијата Шандор Шир по изборите рече дека фирмата сега се подготвува за „повеќе помали проекти“ наместо големи државни инвестиции.

Тоа можеби најдобро ја покажува широчината на моделот на Орбан. Спортската политика истовремено беше образовна, здравствена, инфраструктурна, деловна, идентитетска и надворешнополитичка политика.

Маѓар засега не го урива системот

Петер Маѓар на изборите на 12 април освои 137 од 199 места во парламентот и ја презеде државата во која спортот и политиката во текот на 16 години станаа длабоко поврзани. Неговата програма, сепак, не предвидува драматично повлекување на државата од спортот.

Промената пред сè е во приоритетите. Спортската програма на Тиса оценува дека елитниот спорт и големите инфраструктурни инвестиции добиле премногу простор, додека масовниот, училишниот и аматерскиот спорт останале во втор план. Партијата вети завршување на ерата на нови предимензионирани стадиони и престижни проекти, како и поголем фокус на достапната локална инфраструктура.

Најчувствителното прашање е TAO. Маѓар за време на кампањата не вети намалување на вкупниот износ што спортот го добива преку тој систем. Тиса најави дека истите пари ќе останат во спортот, но ќе станат појасно видлива буџетска ставка и ќе се распределуваат според построги критериуми.

Ревизијата веќе започна. По состанокот со претставници на 92 спортски сојуза во јули, новата влада објави дека сака „потранспарентен и поправеден“ систем на финансирање. Сојузите треба да достават податоци за работењето и среднорочни развојни планови, а новата национална спортска стратегија треба да биде подготвена оваа есен.

Државниот секретар за спорт Атила Калноки-Киш даде уште појасен сигнал. „Додека јас сум државен секретар, сигурно нема да одобрам пари за инвестиција или настан чија смисла и поврат не ги гледаме“, рече во јуни. Таа реченица многу прецизно ја опишува промената што Маѓар се обидува да ја направи. Големите спортски настани остануваат пожелни, а веќе преземените меѓународни обврски ќе бидат исполнети. Владата, сепак, сега бара план за приходи, контрола на трошоците и процена на општествената корист. Кај постојната инфраструктура приоритет стануваат одржливоста и поголемата искористеност.

Првите финансиски сигнали веќе постојат. Унгарскиот јавен сервис МТВА (MTVA) за телевизиските права на домашниот професионален фудбал оваа сезона плаќа околу 16,4 милиони евра, наспроти приближно 27,4 милиони евра претходната година. Падот е околу 40 отсто. Државната лотарија Серенчешехјак (Szerencsejáték) сепак останува важен столб на системот и за маркетиншките и обложувачките права на МЛСЗ (MLSZ) плаќа уште околу 24,7 милиони евра.

Bloomberg

Особено чувствителна ќе биде судбината на парите што одат надвор од Унгарија. Новата власт потврди дека го преиспитува финансирањето на прекуграничните фудбалски проекти. Само Сепси (Sepsi OSK) и Чиксереда (FK Csíkszereda) во Романија во последните четири години евидентирале повеќе од 50 милиони евра унгарски пари, а челниците на клубовите веќе јавно зборуваат за сценарио во кое идната поддршка ќе биде помала.

Што ќе се промени

Колку Маѓар навистина ќе ја промени спортската држава на Орбан, сè уште не може да се заклучи. Засега е јасно дека Унгарија нема да престане да го финансира спортот. Не исчезнуваат ниту парите од TAO, врвниот спорт, репрезентацијата, големите натпревари ниту инфраструктурата изградена во текот на претходните 16 години.

Маѓар се обидува да го промени критериумот според кој се распределуваат парите. За нов стадион ќе мора да има причина зошто да се гради. Голем настан ќе треба да покаже финансиска сметка. Сојузите треба да имаат поголема дистанца од дневната политика. Поголем дел од јавните пари треба да стигнува до децата, училиштата, локалните клубови и рекреативците.

Орбан ѝ остави на Унгарија еден од најскапите и најамбициозни државни спортски експерименти во Европа. Маѓар сега има можност да покаже дали огромната инфраструктура и системот на финансирање што го наследи може да ги претвори во поефикасен спортски модел.