Дали натпревар меѓу лесна и супертешка категорија има смисла во фудбалот?

Во фудбалот не постојат тежински категории. Не постојат класификации според силата, големината или буџетот, ниту ограничувања за тоа кој може да се бори со кого. Затоа, неодамнешниот првенствен натпревар меѓу Реал и Рајо Ваљекано, каде што составот на Реал вреди милијарда евра, а на Рајо само 56 милиони, отвора прашање дали има спортска, бизнис или морална смисла меч меѓу најлесната и супертешката категорија.

Резултатот сам по себе е најмалку важен. Тимот од Ваљекас оваа сезона не е поразен ниту од Реал ниту од Барселона, но во контекст на тоа што фудбалот е производ, легитимно е прашањето – кого всушност го интересира овој натпревар.

Ако овој дисбаланс го пренесеме во боксот, лесната категорија не би смеела да влезе во рингот. Не поради страв од пораз, туку затоа што резултатот би бил однапред познат и потенцијално опасен. Сепак, фудбалот одамна живее со овој парадокс. Истиот спорт што го негува митот за „малите што можат“, истовремено толерира економски разлики што ја рушат самата идеја за фер натпреварување.

Нееднаквост што ја руши смислата на натпреварувањето

Според податоците на „Трансфермаркт“ (Transfermarkt), стартниот состав на Реал денес вреди речиси 20 пати повеќе од тој на Рајо. Во просек, еден играч на Реал вреди колку целиот тим на противникот. Оваа разлика не е само симболична, таа создава предвидливост на резултатот, го руши интересот и создава затворен екосистем во кој богатите стануваат уште побогати.

Публиката сака да гледа натпревари меѓу рамноправни конкуренти Depositphotos

Спортските економисти, од Ротенберг до Нил, предупредуваат дека неизвесноста од исходот е основа за побарувачка. Кога исходот станува извесен, пазарот започнува да ја губи смислата. Фудбалот, сепак, е исклучок што го потврдува правилото, глобалната публика не го гледа Реал Мадрид затоа што може да изгуби од Рајо, туку затоа што Реал Мадрид е институција со ореол на победа.

Реални и симболични „пирамидални“ ефекти на големите

Заговорниците на постојниот модел истакнуваат дека малите тимови сепак имаат корист. Кога Реал доаѓа во Ваљекас, растат посетеноста, цените на билетите, ТВ-рејтингот и локалната видливост. Во просек, клубови како Рајо заработуваат до 25 отсто повеќе по натпревар против големите тимови, додека Ла лига преку централизирана продажба на ТВ-правата воведува ограничување, најголемите не смеат да заработуваат повеќе од 3,5 пати од најмалите.

Овој „редистрибутивен“ механизам е обид да се спречат разликите да станат апсолутен јаз. Во теорија, тоа е европски одговор на селери капот од американските лиги, систем што го балансира пазарот и ја одржува конкуренцијата. Сепак, во практика, разликите остануваат длабоки. Реал Мадрид и Барселона сè уште остваруваат речиси 40 отсто од вкупниот приход на лигата, а нивните глобални платформи (ангажман на навивачи, е-трговија, спонзорско портфолио) не можат да се споредат со оние на тимовите од долниот дел на табелата.

Парадоксално, токму тие разлики го одржуваат системот. Малите клубови преживуваат благодарение на ефектот на „рентање“ на големите, додека големите легитимноста ја црпат од постоењето на помалите. Ова е спортска верзија на пазарниот капитализам, нерамнотежата не е грешка, туку основа на моделот.

Може ли фудбалот да најде свој селери кап?

Идејата за селери кап во Европа се јавува циклично, но ретко сериозно. Новиот систем на УЕФА за „профитабилност и одржливост“ (profitability and sustainability / PSR) се обидува да ги ограничи трошоците на 70 отсто од приходите, но тоа повеќе ги штити постојните големи тимови отколку што отвора простор за нови. Финансискиот ферплеј (Financial Fair Play) го цементира статус квото, велат критичарите, бидејќи ги ограничува инвестициите на клубовите што се обидуваат да ја достигнат елитата.

Може ли сепак суперлесната и супертешката категорија да се борат во еден ринг и тоа да има смисла? Да, но само ако постои јасен систем што ги прераспределува ризиците и наградите. Лига без елементи на еднаквост, порано или подоцна, станува здодевна, а здодевноста е најголемиот непријател на бизнисот за забава.

Засега фудбалот балансира на тенка линија помеѓу митот за Давид и Голијат и реалноста на финансискиот феудализам. Додека публиката верува дека „малите можат“, системот опстојува. Но, кога тоа чувство ќе исчезне, прашањето поставено во насловот станува сериозно и егзистенцијално.