Ден во 2035-та... Луѓето - последниот голем ресурс

Компаниите се натпреваруваат за таленти, вештачката интелигенција го менува начинот на работа, а недостигот од работна сила ја преобликува економијата.

Регионот Адрија влегува во деценија во која демографијата, вештачката интелигенција и глобалната конкуренција ќе го променат начинот на кој компаниите вработуваат, а луѓето градат кариери. До 2035 година нема да биде доволно да имате диплома. Ќе биде важно што знаете да правите, колку брзо учите и дали некој друг во светот ве посакува повеќе.

За десет години, разговорот за работа можеби повеќе нема да почнува со „Што завршивте?“, туку со „Што знаете да направите?“ и „Колку брзо можете да го научите она што сè уште не го знаете?“.

Тоа не е само последица на вештачката интелигенција туку уште повеќе на демографијата, која е немилосрдна.

Во речиси целиот регион Адрија од година на година има сè помалку работна сила. Населението старее, младите заминуваат, а компаниите уште денес ги пополнуваат празнините со работници од странство. Истовремено, ВИ презема дел од рутинските задачи и ја менува содржината на работните места, додека конкуренцијата за најдобрите луѓе одамна не завршува на границите на Србија, Хрватска, Словенија, Босна и Херцеговина и Северна Македонија.

„Пазарот на трудот во 2035 година би го опишал преку три поврзани сили: демографијата ќе одредува колку таленти имаме, технологијата кои компетенции ни се потребни, а глобалната конкуренција каде тие луѓе ќе одлучат да работат“, резимира Харис Кадениќ, директор за маркетинг во компанијата за регрутирање „Менпауер“ (Manpower) за Југоисточна Европа.

Во таа равенка демографијата е можеби најтешкиот проблем. ВИ може да се купи, може да се започне нова програма за обука, а компанијата може да го промени деловниот модел. Населението, меѓутоа, не се менува прекуноќ. 

Демографскиот пад ќе го зголемува притисокот врз земјите од регионот да привлекуваат работници од други држави, но Кадениќ предупредува дека проблемот не може да се реши со едноставен „увоз на луѓе“. Токму затоа веќе не е важно само колку луѓе недостигаат туку и како земјите и компаниите ќе се обидат да го надоместат тој недостиг.  

Од недостиг на работни места до недостиг на луѓе 

Синиша Комненовиќ, потпретседател за јужниот регион во компанијата „Алма кариер“ (Alma Career) и директор на „Алма кариер Хрватска“ (Alma Career Croatia), смета дека демографијата е можеби најупорниот предизвик, бидејќи нејзините последици не можат да се променат прекуноќ. Домашниот и регионалниот фонд на работна сила станува сè поограничен, населението старее, а во последните години се забележува силен раст на бројот на странски работници што ги пополнуваат празнините на пазарот на трудот.

„Хрватска е можеби најочигледниот пример, но и другите пазари во регионот се соочуваат со многу слични предизвици, иако со различен интензитет. До 2035 година веројатно веќе нема да се расправа дали ни се потребни странски работници, туку како долгорочно да ги привлечеме луѓето што ни се потребни, добро да ги интегрираме и да ги задржиме.“

Привлекувањето и задржувањето на работниците така станува еднакво важно како и пополнувањето на отворените работни места. Слична промена во погледот на состојбите гледа и Милош Турински, менаџер на платформата за барање работа „Инфостуд“ (Infostud) во Србија. Тој смета дека демографскиот пад ќе ја донесе најдлабоката промена до 2035 година, бидејќи ќе одреди колку луѓе воопшто ќе имаме на располагање.

„Вештачката интелигенција ќе ги менува работните места и начинот на работа, а глобалната конкуренција ќе им овозможи на најдобрите луѓе да работат за компании каде било во светот. Сепак, основниот проблем на Србија ќе биде сè помалиот број работоспособни жители.“

Затоа, до 2035 година веројатно нема првенствено да зборуваме за недостиг од работни места, туку за недостиг од луѓе со соодветни знаења.

 

Depositphotos

„Работодавците истовремено ќе мора да вложуваат во автоматизација, задржување на вработените, активирање на луѓето што денес се надвор од пазарот на трудот и привлекување работници од странство. Најголемата промена нема да биде само во тоа кој работи туку и колку ќе може да сработи еден човек со помош на технологијата“, вели тој.

Таа комбинација од недостиг од луѓе, потреба од нови знаења и можноста технологијата да го зголеми ефектот на вработените не е предизвик само за најголемите пазари во регионот. Ниту македонската економија нема да биде имуна на таквите процеси.

Кристијан Кожески, доцент на Економскиот факултет во Скопје, смета дека сите овие проблеми ќе бидат актуелни и до 2035 година, во сите земји, без оглед на нивото на развој.

Тој истакнува дека од стратешкиот пристап, односно од креирањето и доследната примена на нови економски и социјални политики, пред сè ќе зависи на што ќе биде ставен акцентот и кој од овие трендови ќе го обликува пазарот на трудот до 2035 година.

„За Македонија дополнителен проблем и ограничувачки фактор за подобрување на состојбите на пазарот на трудот ќе биде тоа што досега не се креирани успешни политики што одржливо би ја интегрирале младата висококвалификувана работна сила на продуктивни работни места соодветни на нејзиното образование.“

ВИ нема нужно да ги укине работните места, туку ќе ги промени

Технологијата уште денес го менува начинот на кој работиме, а вештачката интелигенција значително го забрзува тој процес. Не станува збор само за исчезнување или автоматизација на одредени работни места. Многу поголема промена ќе се случува во рамките на самите занимања.

„Работните места што ги познаваме ќе добијат нови задачи и алатки, дел од рутинските активности ќе преземе технологијата, ќе се појавуваат сосема нови занимања, а од работниците ќе се бара комбинација од дигитални, стручни и човечки вештини“, нагласува Комненовиќ.

Светскиот економски форум (World Economic Forum) проценува дека до 2030 година ќе се променат речиси 40 отсто од клучните вештини потребни за работа. Тоа говори доволно за брзината на трансформацијата што нè очекува.

Слично размислува и Турински, кој предупредува дека е погрешно да се очекува ВИ едноставно да укине голем број занимања.

„Многу поверојатно е дека ќе ги менува поединечните задачи, организацијата на работата и очекуваната продуктивност, додека повеќето професии ќе продолжат да постојат во поинаков облик“, вели тој.

Поголем ризик за Србија, според него, би можело да биде токму спротивното – земјата да има технологија што може да ја забрза работата, но да нема доволно луѓе со знаење да ја користат, контролираат и применат во конкретни работни задачи.

„До 2035 година нема да исчезне потребата од луѓе. Ќе исчезне сигурноста дека знаењето што го имаме денес може да биде доволно во текот на целата кариера.“

Според Кожески, заблуда е дека вештачката интелигенција ќе придонесе за значајни промени на пазарот на трудот, односно дека значаен дел работници ќе бидат истиснати од пазарот и дека ќе дојде до трајно нарушување на учеството на трудот и капиталот во распределбата на националниот доход.

„Сметам дека по појавата на вештачката интелигенција, односно по ‘почетниот шок’ што на некој начин се појави и непосредно по пандемијата на ковид-19, дојде до позначајни промени на пазарот на трудот. Оттука, во наредниот период се очекува стабилизација, како и функционална и постепена интеграција на вештачката интелигенција на пазарот на трудот, а не нејзина интеграција и значајни промени на пазарот на трудот по секоја цена“, објаснува тој.

Глобалната борба за таленти ќе биде сè пожестока  

Важен фактор е глобалната борба за таленти, која всушност трае веќе со години. Хрватски работодавец што бара квалитетен ИТ-стручњак, инженер или друг многу баран стручњак денес повеќе не се натпреварува само со компанија од Загреб, Сплит или Љубљана. Се натпреварува со работодавци од Берлин, Амстердам, Даблин или со компанија од другиот крај на светот што му овозможува на тој човек да работи од далечина.

До 2035 година тој натпревар би можел да стане уште поизразен. Земјите и компаниите што ќе нудат најдобра комбинација од примања, квалитет на живот, развој на кариерата и флексибилност ќе имаат голема предност.

Словенечкиот Институт за макроекономски анализи и развој - УМАР (UMAR) предупредува дека тој тренд во иднина би можел да запре. „Развојот и напредокот во областа на вештачката интелигенција би можеле да влијаат и врз можностите на некои групи, особено младите, да влезат на пазарот на трудот и да најдат работа. Со тоа уште повеќе ќе порасне значењето на приспособливоста, дигиталните знаења и доживотното учење“, наведува институтот во годинашниот извештај за развојот.

Институтот предупредува и на ширењето на „платформизацијата на работата“. Во потесна смисла, таа опфаќа дигитален надзор над вработените (следење на времето, физички надзор и следење на начинот на извршување на работните активности) и алгоритамско управување со вработените (автоматизирано насочување и донесување одлуки поврзани со различни аспекти на работата), со поддршка од вештачката интелигенција.

„Влијанијата на платформизацијата врз условите за работа не се еднозначни, бидејќи станува збор за употреба на високоризични системи на вештачка интелигенција и зголемен ризик од несигурни облици на вработување. Истражувањата покажуваат дека помалку интензивните и информативни облици на дигитален надзор главно не се штетни, додека сеопфатниот, интензивен и физички надзор, како и алгоритамското управување, го зголемуваат стресот и ја намалуваат самостојноста на работниците.“

Доживотното учење како нов тренд

Вештините и доживотното учење ќе добиваат сè поголемо значење. Преквалификацијата и усовршувањето на вештините ќе станат составен дел од нашите кариери, а способноста за учење би можела да стане една од највредните компетенции на пазарот на трудот.

Според одредени проекции и предвидувања, меѓу работните места што би можеле да бидат најпогодени во наредните години се административните и другите рутински канцелариски занимања, додека силен раст се очекува кај стручњаците за ВИ и податоци, како и кај технолошките и зелените занимања.

Depositphotos

Истовремено, можеби ги потценуваме занимањата во здравството, негата, образованието, техничките струки и зелената инфраструктура. Токму во тие области, поради стареењето на населението и зелената транзиција, ќе расте побарувачката, а технологијата ќе врши релативно помал притисок врз нивните клучни задачи.

„Кога зборуваме за вештините, технологијата дефинитивно ќе ја зголемува вредноста на знаењата за ВИ, работата со податоци и технолошката писменост. Меѓутоа, еднакво важно е и она што тешко може да се автоматизира. На пример, аналитичкото размислување, креативноста, приспособливоста, комуникацијата, водењето луѓе и способноста за континуирано учење“, наведува Комненовиќ.

Затоа, тој ги советува работниците да не се обидуваат да предвидат едно „сигурно занимање“, туку да градат комбинација од стручност и приспособливост.

За тоа кои професии и вештини ќе бидат преценети, а кои потценети, Турински вели дека е преценета идејата дека само познавањето на една дигитална алатка, програмски јазик или поседувањето привлечна деловна титула ќе гарантира долгорочна сигурност. „Технологиите се менуваат пребрзо за едно конкретно знаење да биде доволно за целата кариера. Под поголем притисок ќе бидат рутинските канцелариски работи, основната администрација, едноставната обработка на податоци и некои од почетните работни места што се засноваат на создавање стандардизирана содржина.“

Тој предупредува дека денес се потценети професиите без кои општеството и економијата не можат да функционираат: здравствените и социјалните работници, наставниците, техничарите, занаетчиите, стручњаците за одржување, градежните и производствените работници. „Нив не е едноставно да ги автоматизирате, бидејќи бараат практично искуство, присуство, одговорност и работа со луѓе“, вели тој.

Од вештините, додава тој, највредни ќе бидат комбинациите: стручно знаење и дигитална писменост, користење вештачка интелигенција и критичко размислување, техничка способност и комуникација. „Нема да биде доволно само да знаете како се користи ВИ. Ќе биде важно да знаете да го поставите вистинското прашање, да го проверите резултатот и да преземете одговорност за одлуката.“

Стекнатото стручно образование ќе остане важно и во иднина, сметаат во Заводот за вработување на Словенија, но се согласуваат дека завршеното формално образование повеќе нема да биде доволно.

„Во време на брзи технолошки и општествени промени, едно образование или едно занимање често не се доволни за целиот работен век. Затоа доживотното учење, евентуалните микропотврди и редовното усовршување стануваат неопходен дел од професионалниот развој и ќе бидат сè поважни и во иднина.“ Оние што ќе продолжат да се образоваат ќе имаат подобри можности за вработување и поголема отпорност на промените на пазарот на трудот.

Компетенции на иднината се „меките вештини“, кои често се применливи во различни занимања, наведуваат во Заводот. Тоа се, пред сè, дигиталните вештини и вештините за работа со луѓе: меѓучовечки и меѓукултурни компетенции, преговарачки и советодавни вештини, емоционална интелигенција, комуникација, соработка, вмрежување и водење. Тука е и развивањето на начините на размислување – критичко размислување, разбирање на подлабоката смисла, „компјутерско размислување“, стратешко размислување и решавање проблеми. На списокот, секако, е и креативноста – иновативно и дивергентно размислување. Потоа, мултидисциплинарноста – темелно познавање на една област, заедно со знаења од други области.

Увоз на работна сила  

Комненовиќ смета дека земјите од регионот Адрија и понатаму ќе мора да увезуваат работна сила, но останува да се види дали таа ќе биде дополнување на домашниот пазар на трудот или негова неопходна замена. Според сегашните трендови, без странски работници тешко ќе го одржиме сегашното ниво на економска активност.

„Но увозот на работна сила сам по себе не е долгорочно решение. Ако сакаме да ги задржиме луѓето во Хрватска и во регионот, мора да бидеме конкурентни во тоа што им го нудиме. Платата е првиот предуслов, но не е единствениот. Тука се квалитетот на работното место, работното време, можноста за напредување, флексибилноста, односот кон вработените, сигурноста на работното место и севкупниот квалитет на живот.“

Државите ќе мора да ги привлечат и задржат странските работници. Тоа подразбира повеќе од работна дозвола. Сместувањето, учењето на јазикот, интеграцијата, почитувањето на работничките права и можноста за долгорочен живот во Хрватска ќе стануваат сè поважни. Лошите услови и слабата интеграција го зголемуваат заминувањето на странските работници, бидејќи тие многу лесно можат да продолжат кон пазари што нудат подобри плати и услови.

Како ќе се промени односот меѓу образованието и работата

Формалното образование никогаш нема целосно да ги изгуби својата вредност и тежина. Универзитетската диплома и понатаму ќе биде важен показател за знаење, дисциплина и стручност, а во низа професии ќе остане и неопходен предуслов. Меѓутоа, уште денес гледаме дека традиционалните модели на образование тешко можат да ја следат брзината на промените на пазарот на трудот.

„Затоа мислам дека иднината не е избор меѓу дипломата и кратките специјализирани обуки, туку нивна комбинација. Формалното образование треба да ни даде квалитетни основи и способност за критичко размислување, додека доживотното учење ќе ни овозможува во текот на кариерата постојано да ги надградуваме конкретните знаења што ги бара пазарот“, наведува Комненовиќ.

Турински вели дека универзитетската диплома нема да ја изгуби вредноста, особено во медицината, инженерството, образованието, науката и другите професии што бараат длабоко и систематско знаење. Меѓутоа, ќе го изгуби монополот во докажувањето на способностите.

„Пазарот сè повеќе ќе го вреднува она што кандидатот навистина знае да го направи: конкретни проекти, искуство, професионални сертификати и способност брзо да го примени новото знаење. Кратките обуки можат брзо да одговорат на технолошките промени, но не можат секогаш да ги заменат разбирањето, широчината и критичкото размислување што треба да ги развива квалитетното високо образование. Затоа иднината не е избор меѓу факултетот и кратките обуки. Најуспешен модел ќе биде добро основно и формално образование, дополнето со постојано учење во текот на целата кариера. Идејата дека образованието завршува во дваесеттите години од животот ќе престане да биде одржлива“, вели Турински.

И Кожески смета дека факултетската диплома нема да ја изгуби вредноста. Кратките, практично насочени и специјализирани курсеви можат да бидат дополнување на високото образование, но никако не можат да го заменат.

„Емпириските податоци покажуваат дека работниците со стекнато високо образование покажуваат поголема отпорност на пазарот на трудот во услови на кризни нарушувања во економијата, односно во периоди кога најголем дел работни места биле изложени на ризик од привремено или трајно згаснување“, вели Кожески.

Кадениќ смета дека универзитетската диплома нема да ја изгуби вредноста, но ќе го изгуби монополот во докажувањето на компетенциите.

„За одредени професии - медицината, инженерството, правото, науката и низа регулирани занимања - темелното формално образование ќе остане незаменливо. Проблемот е во идејата човек да го заврши образованието на 23 или 25 години, а потоа во наредните 40 години главно да го користи истото знаење. Тој модел практично е завршен“, истакнува тој.

Затоа образованието и работата сè повеќе ќе се преплетуваат во текот на целата кариера, преку комбинација од темелно образование, кратки специјализации и постојано учење на работното место. Компаниите, додава тој, ќе мора да го сметаат развојот на вработените за дел од основната деловна инфраструктура.

Заблуда за пазарот на трудот

Можеби најголемата заблуда е дека пазарот на трудот во 2035 година првенствено ќе го одредува технологијата и дека речиси сè друго ќе падне во втор план, вели Комненовиќ.

Според него, донекаде ја потценуваме важноста на човечкиот фактор. Колку повеќе технологијата ќе може да презема рутински и аналитички задачи толку повредни може да стануваат вештините што потешко се автоматизираат, како креативноста, расудувањето, комуникацијата, емпатијата, водењето луѓе, донесувањето одлуки и способноста за приспособување.

Друга заблуда е дека можеме прецизно да предвидиме кои занимања ќе бидат добитници, а кои губитници. Поверојатно е дека повеќето денешни работни места ќе се менуваат заедно со технологијата, наместо едноставно да исчезнат.

Во суштина, иако изгледа речиси парадоксално, колку пазарот на трудот ќе биде технолошки понапреден толку човечките квалитети може да стануваат поважна конкурентска предност за поединецот.

Турински вели дека увозот на работна сила ќе стане траен дел од пазарот на трудот во регионот, но не би смеел да биде единствената стратегија. „Земјите од Западен Балкан истовремено се соочуваат со иселување на населението, недостиг од работници во одредени сектори и значителен број луѓе што не се доволно вклучени на пазарот на трудот. Затоа неискористен потенцијал има и меѓу младите, жените, постарите работници, луѓето од помалите средини и припадниците на ранливите групи.“

Регионот тешко може да ги надмине поразвиените земји само со висината на платите. „Меѓутоа, може да понуди квалитет на живот, пониски трошоци, флексибилна работа, побрзо професионално напредување и поврзаност со дијаспората. Неопходно е и увозот на работници да биде уреден така што ќе ги опфаќа нивната правна заштита, интеграција и можност за напредување, а не само краткорочно пополнување на најтешките и најслабо платените работни места. Затоа клучно е дали истовремено ќе успееме да ги задржиме домашните луѓе, а увезените работници да ги направиме рамноправни учесници на пазарот на трудот.“

За тоа што би било поважно при оценувањето на успешноста на една економија во 2035 година - капиталот, технологијата или способноста да привлекува и задржува таленти - Турински вели дека капиталот и технологијата ќе можат релативно брзо да се пренесат од една земја во друга.

„Разликата ќе ја прават луѓето што знаат да ги претворат во продуктивност, иновации и производи со поголема вредност. Затоа способноста за привлекување, развој и задржување таленти ќе биде клучна конкурентска предност на економијата. Тоа нема да се однесува само на врвните програмери, научници и менаџери. Успешната економија ќе мора да привлекува и задржува широк спектар луѓе, од инженери и здравствени работници до наставници, техничари и занаетчии. Технологијата може да се купи, но без соодветни луѓе таа останува недоволно искористена инвестиција.“

„Најголемата заблуда е дека вештачката интелигенција едноставно ќе укине голем број занимања и ќе ги остави луѓето без работа. Многу поверојатно е дека ќе ги менува поединечните задачи, организацијата на работата и очекуваната продуктивност, додека повеќето професии ќе продолжат да постојат во поинаков облик“, вели тој.

Depositphotos

Поголем ризик за Србија би можело да биде токму спротивното, додава тој: да имаме технологија што може да ја забрза работата, но недоволно луѓе со знаење да ја користат, контролираат и применат во конкретни работни задачи. „До 2035 година нема да исчезне потребата од луѓе. Ќе исчезне сигурноста дека знаењето што го имаме денес може да остане доволно во текот на целата кариера“, наведува Турински.

Прогнозите за пазарот на трудот во Словенија во овој момент се многу неизвесни, пред сè поради брзиот развој на новите технологии и вештачката интелигенција, како и поради актуелните геополитички околности што влијаат врз побавниот економски раст. „Поради сегашните околности, многу е тешко да се предвиди бројот на работни места“, одговорија од словенечкиот Завод за вработување.

„Младите ќе се вработуваат во занимања што допрва се појавуваат. Дури и ако се вработуваат во потрадиционални занимања, промените поради воведувањето на вештачката интелигенција, дигитализацијата и автоматизацијата се постојано присутни, што значи поинаков начин на работа и потреба од дополнителни знаења“, изјави за „Блумберг Адрија“ (Bloomberg Adria) генералната директорка на Заводот, Грета Метка Барба Шкербинц.

Анализата на состојбата на словенечкиот пазар на труд и прогнозите до 2039 година покажуваат дека меѓу занимањата за кои во иднина ќе има најголема побарувачка се стручните соработници за деловно работење и управување, стручњаците за воспитување и образование, градежните работници, металските работници и машинските механичари, занимањата од областа на личните услуги, возачите, здравствените стручњаци, како и стручњаците од математичките, природните и техничко-технолошките науки.

Се издвојуваат и занимања што во моментов се потценети или преценети. Кога станува збор за сегашната состојба, најголеми проблеми при вработувањето имаат кадрите од областа на деловното работење и администрацијата, уметноста, културата и медиумите, како и општествените науки.

„Претпоставуваме дека овој тренд ќе продолжи и во иднина“, соопштија од Заводот за вработување. Од друга страна, изразен недостиг од кадар има во образованието, здравството, техничките науки, природните науки, градежништвото, угостителството и сообраќајот.

Засега во Словенија и понатаму преовладува голем недостиг од работна сила, а трендовите покажуваат дека така ќе биде и во наредните години. Потребите на работодавците во втората половина од годинава укажуваат на раст на бројот на вработени од 2,1 отсто, односно на повеќе од 30.000 нови работни места. Побарувачката расте со години, и покрај веќе рекордно високата вработеност. Во есента 2025 година работодавците за првата половина од оваа година прогнозираа раст на вработеноста од 1,3 отсто.

Недостигот од работна сила во Македонија достигна нов рекорд во второто тримесечје од годинава. Според податоците на Државниот завод за статистика, заклучно со јуни имало 10.697 слободни работни места, а најмногу работници недостигале во угостителството - стапката на слободни работни места изнесувала 6,23 отсто.

До 2035 година Македонија може постепено да премине од пазар на труд што традиционално се соочувал со недостиг од работни места кон пазар на кој сè поизразен проблем ќе биде недостигот од соодветна работна сила. Тоа, меѓутоа, нема да значи дека невработеноста, особено меѓу долгорочно невработените лица, и високото ниво на неактивност автоматски ќе се намалуваат.

Напротив, истовремено може да имаме недостиг од работници во одредени дејности и значителен број неактивни и долгорочно невработени лица, што само по себе покажува дека човечкиот потенцијал не е доволно искористен.

„Оттука, главниот предизвик ќе биде неусогласеноста меѓу структурата на понудата и побарувачката на работна сила. Затоа од големо значење ќе биде стратешкиот пристап, односно дали на овие промени ќе се одговори навреме и системски или политиките ќе реагираат дури откако недостигот од кадар ќе стане сериозно ограничување за подобрувањето на состојбите на пазарот на трудот и постигнувањето одржливи стапки на економски раст“, вели Кожески.

Во наредниот период дополнително ќе се зголемува мобилноста на работниците, кои сè помалку ќе зависат од географската локација, односно од сегашното место на живеење. Во прилог на овој тренд оди и намалувањето на трошоците за мобилност и миграција на работната сила, како и на административните процедури.

Затоа, според Кожески, фокусот треба да биде на зголемување на продуктивноста на трудот, односно на можноста работните места да создаваат поголема бруто-додадена вредност и да се подобрат состојбите на пазарот на трудот, без оглед на тоа дали поголем или помал дел од работната сила ќе доаѓа од странство.

„Кога станува збор за дополнителен увоз на работна сила од странство, самото подобрување на пазарот на трудот ќе придонесе за привлекување работници со соодветни квалификации, чие одржливо вработување во домашната економија ќе може да се оствари со значително пониски трошоци што ќе треба да ги платат претпријатијата“, вели нашиот соговорник.

Кога станува збор за заминувањето на македонските таленти, Кожески смета дека државата мора да преземе мерки за да го забави тој процес, за да може да се видат придобивките од вложеното во нивното школување.

„Кога станува збор за можните предизвици поврзани со одливот на нашата висококвалификувана работна сила, мора да се нагласи дека е особено важно да се искористат средствата што општеството ги вложило во образовниот процес, односно во создавањето и унапредувањето на човечкиот капитал олицетворен во високообразованите лица. Потребно е да се создадат услови тие да придонесуваат за создавање вредност во домашната економија“, вели тој.

Погрешно е да се мисли дека поради вештачката интелигенција цели професии ќе ја изгубат вредноста. Кожески смета дека до 2035 година фокусот повеќе ќе биде на промената на содржината на работните места отколку на самите професии.

„Ако треба да се издвојат одредени профили на работни места, од денешна перспектива сметам дека пред сè се преценети оние чија вредност се заснова речиси исклучиво на рутинска обработка на информации, внесување податоци, стандардизирани административни постапки, основни пресметки, подготовка на типски извештаи или генеричка содржина. Тие занимања нема нужно да исчезнат, но сè поголем дел од нивните задачи ќе може да се автоматизира со зголемувањето на нивото на дигитализација во наредниот период“, смета Кожески.

Што ќе значи успехот во 2035 година?  

Мерило за успех нема да биде стапката на раст на БДП или обемот на инвестициите, туку дали е променета структурата на економијата, односно дали е зголемено учеството на секторите и дејностите што создаваат и извезуваат поголема додадена вредност.

„Успешна ќе биде економијата во која растот на продуктивноста се пренесува и врз платите и животниот стандард, а технолошкиот напредок не останува концентриран во мал број големи компании, туку се шири и кај малите и средните претпријатија. Еднакво важно ќе биде домашната работна сила да биде конкурентна на европскиот пазар на труд, но и домашната економија да биде доволно конкурентна за тие работници да не мора трајно да ја напуштаат земјата“, вели Кожески.

Кадениќ смета дека достапноста на работна сила веќе станува структурен, а не цикличен проблем.

Според него, вештачката интелигенција суштински ќе го промени начинот на работа, а глобалната конкуренција начинот на кој компаниите се борат за работници.

„За Западен Балкан постојат многу јасни показатели. Светската банка предупредува дека населението во регионот старее со една од најбрзите стапки во Европа, додека податоците на ОЕЦД (OECD) покажуваат значителен обем на иселување од земјите на Западен Балкан“, вели Кадениќ.

Depositphotos

Така, до 2035 година регионот би можел да се најде во парадоксална ситуација - технологијата ќе ја намалува потребата од човечка работа при одредени задачи токму во време кога на економиите ќе им недостигаат луѓе.

„На регионот ќе му биде потребна ВИ токму затоа што ќе има помалку работна сила на располагање. Автоматизацијата ќе биде еден од одговорите на демографскиот недостиг, но нема целосно да го реши проблемот“, вели тој.

„Стратегијата за пазарот на трудот до 2035 година не може да се сведе само на тоа кого можеме да доведеме. Истовремено мора да се занимава и со задржувањето на луѓето што веќе ги имаме, враќањето или повторното поврзување со дијаспората, активирањето на луѓето што денес не се доволно вклучени на пазарот на трудот и со паметното управување со меѓународната работна миграција“, објаснува тој.

Посебен потенцијал гледа токму во дијаспората. Според ОЕЦД, проценетиот удел на луѓето со потекло од земјите на Западен Балкан што живеат во странство изнесувал 23,6 отсто во 2024 година, додека за Босна и Херцеговина бил проценет на 33,8 отсто.

„Тоа ја покажува големината на регионалниот предизвик, но и потенцијалот на дијаспората како извор на знаење, капитал, деловни врски и можност за враќање на талентите“, вели Кадениќ.

Кога станува збор за занимањата и вештините, тој смета дека до 2035 година повеќе ќе се менува содржината на професиите отколку што тие ќе исчезнуваат.

„Денес е преценета идејата дека познавањето одредена алатка или технологија е долгорочна предност. Технологиите брзо ќе се менуваат, а она што денес е специјализирано и ретко, утре може да стане стандардизирано или автоматизирано“, објаснува тој.

Генеративната вештачка интелигенција дотогаш би можела да стане основна вештина за работа, како што денес е користењето на интернетот или Ексел. Затоа приспособливоста ќе биде една од највредните професионални компетенции.

Кадениќ смета дека најголема заблуда е обидот да се предвиди кое занимање вештачката интелигенција целосно ќе го преземе.

„Многу поважно ќе биде кои делови од работата во 2035 година ќе ги извршува технологијата, а во кои луѓето ќе мора да бидат подобри отколку денес“, вели тој.

Како што ќе напредува технологијата така ќе расте и вредноста на способностите што тешко се автоматизираат - расудувањето, одговорноста, креативното поврзување информации, довербата, емпатијата, лидерството и донесувањето одлуки во нејасни ситуации.

„Многу поважно ќе биде дали ќе има доволно луѓе со компетенциите потребни за работните места што тогаш ќе постојат“, додава тој.

За регионот тоа значи дека ќе мора да ја зголемува продуктивноста, да ја забрза технолошката трансформација, да привлекува таленти од странство и истовремено подобро да ги развива и задржува сопствените.

„Иднината на пазарот на трудот не се сведува на тоа дали ќе победи човекот или технологијата. Ќе победат економиите и компаниите што најдобро ќе ги спојат двете“, нагласува Кадениќ.

Тој предупредува и дека ВИ не треба да се гледа само како технолошка инвестиција.

„ВИ е истовремено и трансформација на работната сила“, вели Кадениќ.

За земјите од регионот тоа е особено важно бидејќи конкурентноста традиционално често ја граделе врз пониската цена на трудот.

„Ако сакаме долгорочна конкурентност на регионот, потребен е премин од предност заснована на трошоците кон предност заснована на талентите - од ‘кај нас трудот е поевтин’ кон ‘кај нас можете да најдете знаење, квалитет, продуктивност и луѓе со кои можете да го проширите работењето’“, нагласува тој.

Во таква економија најголемата предност нема нужно да биде бројот на жители ниту цената на трудот, туку способноста да се привлечат, развиваат и задржат квалитетни луѓе.

„Затоа политиката за развој на таленти сè повеќе ќе биде и економска политика“, заклучува Кадениќ.

Невработеноста во еврозоната и во Хрватска

Стапката на невработеност во еврозоната и во Европската Унија во јули остана непроменета во однос на претходниот месец, додека во Хрватска благо се намали, покажа извештајот на европската статистичка служба „Евростат“ (Eurostat). На ниво на Европската Унија, таа исто така остана непроменета, на 6,1 отсто.

Во однос на истиот месец минатата година, стапката на невработеност порасна за 0,1 процентен поен и во еврозоната и во ЕУ. Во јули 2025 година изнесуваше 6,3, односно 6,0 отсто.

„Евростат“ проценува дека во ЕУ во јули без работа биле 13,5 милиони граѓани, од кои 11,3 милиони во еврозоната.

На месечно ниво бројот на невработени во ЕУ се намалил за 41.000, додека во еврозоната останал непроменет. Во однос на јули минатата година, бројот на невработени се зголемил за 296.000 во ЕУ и за 175.000 во еврозоната.

Во Хрватска стапката на невработеност во јули изнесувала 4,3 отсто, што е за 0,1 процентен поен помалку отколку во јуни и за половина процентен поен помалку отколку во истиот месец минатата година, кога изнесувала 4,8 отсто.

Во јули во Хрватска без работа биле околу 78.000 луѓе, 1.000 помалку отколку еден месец претходно и 8.000 помалку отколку во јули 2025 година.

Пониска стапка на невработеност од Хрватска имале Чешка со 3,3 отсто, Полска со 3,4 отсто, Малта и Словенија со по 3,5 отсто, Бугарија со 3,6 отсто, Кипар со 3,9 отсто, како и Германија и Холандија со по 4,0 отсто.

Највисока стапка на невработеност е забележана во Финска, 10,5 отсто, а потоа следуваат Шпанија со 10 отсто и Шведска со 8,7 отсто.

Стапката на невработеност кај младите до 25 години во еврозоната во јули изнесувала 14,9 отсто, што е за 0,1 процентен поен помалку отколку еден месец претходно. Во ЕУ се намалила за 0,5 процентни поени, на 15,1 отсто.

„Евростат“ проценува дека во ЕУ во јули без работа биле 2,93 милиони млади, од кои 2,37 милиони во еврозоната. На месечно ниво нивниот број се намалил за 98.000 во ЕУ и за 26.000 во еврозоната.

Во споредба со јули минатата година, бројот на невработени млади се зголемил за 29.000 во ЕУ и за 40.000 во еврозоната.

За Хрватска, „Евростат“ објавува тримесечни податоци за невработеноста кај младите. Во второто тримесечје стапката изнесувала 16,4 отсто, со околу 19.000 невработени млади.

Странски работници во Хрватска: Според податоците на Министерството за внатрешни работи, до 30 април годинава на странски работници им биле издадени 64.775 дозволи за престој и работа. Во текот на цела 2025 година биле издадени вкупно 170.723, најмногу во туризмот и угостителството (52.858), како и во градежништвото (52.776).

Во подготовката на текстот помогнаа Урбан Червек, Данијела Горета, Аника Бечки и Мирела Хаскиќ Суша.