Континент што старее без наследници

Годинашното одбележување на Меѓународниот ден на детето на 1 јуни беше совршена можност премиерот Доналд Туск да се пофали дека во Полска се родени повеќе од 15.000 деца како резултат на државното финансирање на вонтелесното оплодување (ВТО), откако неговата влада повторно ја воведе оваа мерка пред две години. Со тоа, Туск политички целеше на поранешната национално-конзервативна власт на партијата Право и правда (PiS), која го укина државното финансирање на ВТО, повикувајќи се на недостиг од средства, но и на верски причини, бидејќи на тоа се спротивставуваше Католичката црква, со образложение дека ВТО претставува „експериментирање врз човекот“.

Сепак, честитките на Туск до родителите и истакнувањето на порастот на бројот на раѓања благодарение на ВТО не успеаја да го променат фактот дека трендот на влошување на демографската состојба во Полска продолжува. Во 2025 година во земјата се родиле вкупно 238.000 бебиња, односно 14.000 помалку од претходната година, додека биле регистрирани 406.000 смртни случаи. Тоа е 13-та година по ред во која Полска бележи негативен природен прираст.

Просечниот број деца што една жена ги раѓа во текот на животот, односно стапката на фертилитет, во Полска се намали на ново рекордно ниско ниво од 1,07 во 2025 година, што е меѓу најниските вредности во Европа, но и во светот. Слична е и состојбата со стапката на наталитет, која го покажува вкупниот број живородени деца на 1.000 жители во текот на една календарска година. Сепак, состојбата не е многу подобра ниту во Европската Унија, каде што стапката на фертилитет во просек изнесува околу 1,34, што е двојно помалку отколку во 1964 година.

Овој надолен тренд сè повеќе на владите во ЕУ, но и низ светот, им го отежнува одржувањето на стабилноста на даночните приходи, пензиските фондови и здравствените системи, принудувајќи ги на различни начини да се обидуваат да го поттикнат раѓањето деца. Сепак, европското искуство покажува дека многу мерки за поттикнување на семејствата да имаат повеќе деца не даваат доволни резултати. Тоа не создава само економски туку и политички проблеми, бидејќи решението лежи во прифаќањето работоспособни мигранти, но под влијание на растечката популарност на тврдата десница и незадоволството на граѓаните, европските политички елити прифатија делумно да ја ограничат миграцијата кон Европа.

Бидејќи миграцијата е чувствителна тема, креаторите на политиките расправаат дали решението лежи во зголемувањето на фертилитетот или во управувањето со миграцијата. Во меѓувреме многу европски земји почнаа да нудат финансиски поттик за да ги охрабрат луѓето да имаат повеќе деца. Грција воведе еднократна помош од 2.000 евра за секое новородено дете, додека Унгарија, Полска и Франција воведоа финансиски мерки како ослободување од данок на доход, универзален детски додаток и семејни надоместоци. Сепак, постигнувањето демографска рамнотежа бара многу повеќе од финансиски поттик или миграција, па пад на наталитетот бележат речиси сите земји.

Според податоците на германскиот завод за статистика „Дестатис“ (Destatis), во 2025 година се родиле нешто повеќе од 654.000 бебиња, во споредба со 1,36 милион на врвот на бебибумот во 1964 година. Тоа е генерацијата што сега заминува во пензија, поради што официјален Берлин е под притисок да го реформира пензискиот систем за да спречи негово распаѓање. Со нешто повеќе од еден милион починати, разликата меѓу бројот на умрените и родените во 2025 година порасна на повеќе од 352.000, што е највисоко ниво во повоената историја и придонесува за сè понеповолната демографска состојба во Германија, каде што до 2050 година се очекува населението да се намали за околу пет отсто.

Бидејќи постои и силен политички притисок за намалување на приливот на мигранти, се очекува намалувањето на работната сила наскоро дополнително да го оптовари економскиот раст, кој веќе со години стагнира или е негативен, особено откако руската инвазија врз Украина предизвика нагло зголемување на трошоците за енергентите. На стагнацијата и благата рецесија досега влијаеја и слабата приватна потрошувачка и разочарувачкиот германски извоз поради засилената конкуренција од Кина на кинескиот и светскиот пазар, како и царините на американскиот претседател Доналд Трамп.

„Новото рекордно ниско ниво ги истакнува огромните предизвици со кои ќе се соочиме во наредните децении“, вели главниот економист на „Декабанк“ (DekaBank), Улрих Катер, посочувајќи дека последиците веќе се чувствуваат во германскиот сојузен буџет и во сè помалку расположливите средства за социјални давања. „За разлика од минатото, сега почнуваме да ги чувствуваме вистинските последици.“

Depositphotos

Според оцените на германските социолози и статистичари, сегашниот пад на стапката на наталитет е предизвикан од два фактора. Првиот е тоа што жените раѓаат помалку деца, а вториот е што генерацијата на луѓе што сега се во триесеттите години е помалобројна во споредба со претходната. Тоа е последица на падот на наталитетот по повторното обединување на Германија во 1990 година.

Овој проблем владите на поранешната канцеларка Ангела Меркел се обидоа да го решат со финансиски поттик за младите семејства. Тие мерки се совпаднаа со привремено зголемување на стапката на наталитет, иако социолозите не се убедени дека токму тие го предизвикале растот. Во деценијата до 2021 година бројот на новородени деца годишно се зголеми за 20 отсто, на речиси 800.000, што беше највисоко ниво во последните три децении. Но во изминатите четири години повторно почна нагло да се намалува, па минатата година стапката на фертилитет повторно се спушти на рекордно ниско ниво од 1,35 деца по жена.

За разлика од Меркел, Фридрих Мерц засега не се насочи кон поддршка на семејствата, ако се изземат најавите за промени во даночната политика, кои сè уште не се прецизирани. Наместо тоа, Мерц се фокусираше на реформата на пензискиот систем, бидејќи „Дестатис“ (Destatis) проценува дека до 2035 година секој четврти жител на Германија ќе има 67 или повеќе години. Како прво решение, тој се обидува да ја зголеми вработеноста кај постарите лица, овозможувајќи им на пензионерите да заработуваат до 2.000 евра месечно без да плаќаат данок на тој износ.

„Самиот систем на законско пензиско осигурување, во најдобар случај, ќе обезбеди само основно ниво на сигурност во староста“, изјави неодамна демохристијанскиот канцелар, предизвикувајќи негодување и кај дел од јавноста и кај неговите социјалдемократски коалициски партнери.

Иако Мерц се бранеше со аргументот дека растечкиот број на пензионери го зголемува притисокот врз пензискиот систем, кој се финансира од придонесите на активните работници, забележливо е дека како решение не предложи зголемен прием на работоспособни мигранти, што го застапува деловната заедница блиска до него. Тоа и не е изненадување, бидејќи и самиот во предизборната кампања користеше антимигрантска реторика, а во анкетите антимигрантски настроената Алтернатива за Германија (АфД) веќе го престигна неговиот демохристијански блок.

„Во време кога се соочуваме со демографска криза во Полска и низ светот, одлично е што имаме уште 15.000 богатства“, изјави премиерот Туск, нагласувајќи „колку е важно сите ние – државата, институциите и граѓаните – да ги мобилизираме сите свои сили за да обезбедиме во Полска да има што е можно повеќе деца, тие да бидат безбедни, а родителите да имаат чувство на финансиска сигурност“.

Според оцените на активистите, повторното воведување на државното финансирање на ВТО има позитивно влијание, но анкетите спроведени меѓу паровите покажуваат дека многумина сè уште се соочуваат со пречки поради недоволното финансирање, како и со скриени трошоци. Така, околу 50 отсто од паровите плаќаат за квалификациски тестови, кои, барем формално, треба да бидат бесплатни.

„Нашето истражување покажува дека ‘бесплатната програма’ не е бесплатна за многу парови, бидејќи системот за прелиминарна дијагностика и лекување пред вонтелесното оплодување е некоординиран и се наплаќа, затоа што тестовите за исполнување на условите понекогаш се наплаќаат спротивно на правилата, а лековите чинат илјадници злоти“, изјави за полскиот портал „Ринек Здровја“ (Rynek Zdrowia) Марта Горна од полското здружение „Наш боцјан“ (Nasz Bocian – „Нашиот штрк“), кое им помага на луѓето што се соочуваат со неплодност. „Програмата навистина го менува пристапот кон лекувањето во Полска, тоа е несомнено, и ни носи радост секој ден.“

Од друга страна, коментаторката на полскиот весник „Жечпосполита“ (Rzeczpospolita), Паулина Шевјола, се жали на постојаната дискриминација на мајките на работното место.

„Пазарот на трудот се жали на недостиг од квалификуван кадар, на недоволна посветеност и лојалност кај вработените, но некои компании и понатаму ги третираат младите мајки како ризик, а не како личности со огромен потенцијал. За да се промени тоа, ќе биде потребно многу повеќе од понекоја објава на социјалните мрежи за Денот на мајките. Дури и повеќе од промена на законите, откако сите прописи со кои се спроведува Директивата на ЕУ за рамнотежа меѓу работата и приватниот живот не дадоа никакви спектакуларни резултати“, истакнува Шевјола, додавајќи дека е потребна „промена на менталитетот“.

Овие податоци покажуваат дека стапката на фертилитет нагло се намалила на околу 1,25, што е дури и под најпесимистичките претходни прогнози, укажувајќи дека сегашната криза е посериозна дури и од падот на фертилитетот забележан во 1990-тите, по Кадифената револуција со која беше урнат комунистичкиот режим. Се проценува дека Чешка од 2020 година го забележала петтиот најбрз пад на стапката на фертилитет во светот, по Кувајт, Летонија, Кина и Украина.

„Сега бележиме навистина невиден пад на фертилитетот“, предупреди раководителката на Катедрата за демографија на Карловиот универзитет во Прага, Јирина Коцоуркова, која истакнува дека Чесите „едноставно повторно го достигнаа Западот“. „Очекувавме дека ќе се случи нешто вакво, но она што нè изненади, а за што не бевме подготвени, е тоа што падот ќе биде толку драстичен.“

Гледано од чисто статистичка перспектива, сегашниот нагол пад делумно се објаснува со ниската стапка на наталитет во средината на 199о-тите години, кога тогашните парови го одложуваа раѓањето деца за неколку години. Меѓутоа, социолозите посочуваат дека причините се повеќеслојни и дека на сегашниот пад влијаат и помалиот број непланирани бремености, проблемите со домувањето, финансиските тешкотии, потешкото пронаоѓање партнер, како и тоа што жените одреден период им даваат поголем приоритет на кариерата и на другите лични цели отколку на мајчинството.

Парадоксално, Чешка бележи драматичен пад на фертилитетот иако, благодарение на високите медицински стандарди, краткото време на чекање и конкурентните цени во изминатите години стана своевиден европски центар за лекување неплодност, привлекувајќи многу странци што сакаат да имаат деца.

Владата на премиерот Андреј Бабиш вети мерки за зголемување на наталитетот, од повисоки родителски надоместоци, преку даночни олеснувања, до субвенционирани кредити за млади парови за купување недвижности. Сепак, аналитичарите сметаат дека овие мерки ќе имаат ограничен ефект и дека Чешка би требало да инвестира најмалку 10 отсто од својот бруто-домашен производ за да ја зголеми стапката на фертилитет на 2,1, односно на нивото потребно за проста репродукција на населението.

Овој тренд не е единствен за Чешка, туку е присутен и во Франција, која долго време имаше невообичаено висока стапка на фертилитет, но сега бележи пад на природниот прираст, исто како и САД, Кина, Јужна Кореја и Јапонија. Всушност, станува збор за глобален тренд што е забележлив речиси насекаде, освен во делови од Потсахарска Африка.

Според демографскиот извештај за 2025 година, објавен од францускиот Национален институт за статистика и економски студии, првпат е забележан негативен природен прираст, односно бројот на починати значително се зголемил и го надминал бројот на родени. Стапката на фертилитет изнесувала 1,56 деца по жена, што е најниско ниво од крајот на Првата светска војна.

Причините за овој пад делумно се исти како и во остатокот од западниот свет - длабока антрополошка криза, со поместување кон индивидуализам и девалвација на семејството и децата - додека други се специфични за Франција. Според демографите, укинувањето на универзалниот детски додаток во 2014 година, за време на мандатот на социјалистичкиот претседател Франсоа Оланд, кој претходно се доделуваше без оглед на приходите, имало длабоко негативно влијание врз наталитетот во Франција.

Додека француската јавност беше преплавена со повици за „повторно демографско вооружување“, како што тоа пред две години го формулираше претседателот Емануел Макрон, владата на премиерот Себастијан Лекорну прибегна кон невообичаена идеја – да испрати писмо до сите француски граѓани на возраст од 29 години, нудејќи им совети и обидувајќи се да ја „подигне свеста“ за предизвикот што денес го претставува широко распространетата неплодност кај паровите што сакаат да имаат деца. Некои од коментаторите оценија дека Макрон, Лекорну и нивните експертски тимови очигледно не ги разбираат доволно семејството и наталитетот.

Додека циниците ќе забележат и дека Макрон нема деца, конзервативците истакнуваат дека не само што француските мерки за поттикнување на наталитетот се спроведувале без доволна доследност, како што беше реформата на родителското отсуство, туку и време е Франција во 2026 година да се потсети дека љубовта меѓу мажот и жената, вербата во иднината и радоста од пренесувањето на традицијата се главните состојки на вистинската семејна култура.

Од друга страна, литванската либерална политичарка Она Алексиунаите ја посочува Франција како позитивен пример за долгорочни мерки за поддршка на семејствата, истакнувајќи го францускиот даночен систем приспособен на семејствата, според кој колку повеќе деца има едно семејство, толку е помало неговото даночно оптоварување.

„Поуспешните европски земји не се потпираат на поединечни бенефиции, туку на сеопфатен систем што го намалува финансискиот товар од одгледувањето деца... Скандинавските земји вложуваат значителни средства во достапна грижа за децата, пофлексибилно работно време, стабилен приход за време на родителското отсуство и подобар баланс меѓу работата и приватниот живот“, истакнува Алексиунаите, додавајќи дека тоа е важно затоа што „одлуката за деца сè повеќе станува прашање на финансиска одржливост и квалитет на животот, а сè помалку исклучиво емотивна одлука“.

„Италија останува земја во која само силната позитивна нето-миграција може да го надомести претежно негативниот природен прираст и каде што населението продолжува да старее“, соопшти Италијанскиот завод за статистика (ISTAT), објавувајќи податоци дека бројот на жители на земјата на 1 јануари годинава изнесувал 58,94 милиони, практично непроменет во однос на една година претходно.

Сепак, експертите посочуваат дека демографската равенка е малку посложена и дека треба да се земат предвид и други демографски фактори, како што се стапката на наталитет и смртност, како и големината на работоспособното население. Имено, бројот на родени деца во Италија се намалил на 355.000 во 2025 година, што е пад од 3,9 отсто во однос на претходната година и претставува ново рекордно ниско ниво од обединувањето на земјата во 1861 година.

Depositphotos

„Нето-миграцијата го стабилизира вкупниот број на населението. Сепак, работоспособното население се намалува веќе неколку години. Во исто време, фертилитетот продолжува да опаѓа, што го прави стареењето на населението проблем и на краток и на долг рок“, истакнува Андреа Басанини, виш истражувач во Организацијата за економска соработка и развој (ОЕЦД). „Ќе бидат потребни поодлучни мерки на повеќе нивоа за да се подобри состојбата... Без пресврт на трендот на опаѓање на фертилитетот, земјата ризикува да плати висока цена на долг рок. Промена на рестриктивната миграциска политика, барем кога станува збор за работната миграција, би била алтернатива што би била во согласност со политиките за поддршка на фертилитетот.“

Иако е позната по острата реторика кон нелегалната миграција, Мелони во изминатите четири години се обидува да отвори повеќе легални патишта за доаѓање работоспособни мигранти, особено сезонски работници, преку договори со земји како Бангладеш. Според студија на ОЕЦД, зголемувањето на нето-миграцијата може да ги надомести трошоците што ги имаат економијата и државата за мерките насочени кон зголемување на фертилитетот, бидејќи се потребни неколку децении за да се почувствуваат првите придобивки од политиките што ставаат акцент на раѓањето повеќе деца.

Сепак, спроведувањето таква политика подразбира многу повеќе од поттикнување на доаѓањето висококвалификувани работници, бидејќи е неопходно работните мигранти да се задржат во земјата, а бегалците да се интегрираат во општеството и на пазарот на трудот, вклучувајќи и преку признавање на нивните странски квалификации. Меѓу поголемите европски земји, Шпанија во моментов е лидер во оваа област, бидејќи во услови на општа антимигрантска клима низ Европската Унија се издвојува како земја што јавно се залага за имиграцијата, не само од хуманитарна перспектива туку и како стратегија за економски раст. Официјален Мадрид дури најавува дека ќе го регулира статусот на 500.000 мигранти што веќе живеат во земјата, а немаат соодветни документи и дозволи.

Басанини, сепак, предупредува дека мигрантите не се „неисцрпен извор“ и дека многумина остануваат само привремено во земјата домаќин.

„Но, на краток и среден рок, кога проблемот со стареењето на населението дополнително се влошува поради масовното пензионирање на бебибум-генерацијата и генерацијата икс, работната миграција би можела да биде корисно решение“, вели Басанини.

Како што оценува Гијом Дивал, поранешен главен уредник на економскиот магазин „Алтернатив економик“ (Alternatives économiques), аргументите дека намалувањето на населението наводно води до губење на економската конкурентност или политичкото влијание се ирелевантни, а помалиот број на жители е позитивен од еколошка перспектива.

„Ако овој раст на населението треба да запре, подобро е тоа да се случи преку намалување на бројот на раѓања, отколку преку војни и епидемии, кои неизбежно би станувале сè почести на планета што повеќе не може да издржи толку многу луѓе што ја уништуваат“, вели Дивал. Тој додава дека силниот раст на населението во последните децении е јасно поврзан со сериозната деградација на животната средина, проследена со зголемени емисии на стакленички гасови, уништување на биолошката разновидност, уништување на шумите, исцрпување на почвата, недостиг од вода и загадување со пластика и хемикалии.

Покрај тоа, според него, на ниво на Франција овој демографски пресврт би требало да придонесе и за релативно брзо олеснување на состојбата на пазарот на недвижности, бидејќи недостапноста на станбениот простор е еден од главните проблеми со кои денес се соочуваат младите во земјата.

„Демографскиот пад би можел да помогне и во решавањето уште еден од најсериозните проблеми во земјата - лошиот квалитет и длабоката нееднаквост во образовниот систем. Со помалку деца ќе биде можно да се реши овој проблем без потреба од зголемување на јавната потрошувачка во веќе многу ограничени буџетски услови“, наведува Дивал, но признава дека Франција ќе мора да живее со голем удел на постаро население сè додека не се воспостави нова демографска рамнотежа.

„Оваа нова демографска транзиција подразбира големи општествени промени и превирања, доведувајќи ги во прашање нашите навики и начини на размислување. Но подобро е да се приспособиме на тоа отколку да сонуваме за враќање кон, веројатно невозможниот и во секој случај непожелен, наводно бесконечен раст на населението.“