Пензиските фондови на нишалка

Двајца пензионери од Македонија, пријатели од детството, заминаа во пензија во исто време, пред седум години. Едниот по работен век во Швајцарија, а другиот во Македонија. Во изминатите седум години, швајцарскиот пензионер добил зголемување на пензијата од 15 швајцарски франци, а македонскиот – од повеќе од 150 евра.

Иако и во богатата Швајцарија и во Македонија, како и во добар дел од Европа, пензиите се пресметуваат според таканаречената швајцарска формула – односно 50 проценти се усогласуваат со зголемувањето на трошоците за живот, а  50 проценти со зголемувањето на просечната плата – актуелната македонска влада реши привремено да ја заборави формулата за да го заштити животниот стандард на пензионерите.

Тоа што само од средината на минатата година македонските пензии линеарно се зголемени за 7.000 денари (околу 115 евра) претставува вистински исклучок на европско ниво, каде што повеќето пензиски системи доживуваат егзистенцијална криза поради драматичните демографски промени. Затоа не изненадуваат критиките на европските функционери и стручната јавност кон официјално Скопје, кое во изминатите 30 години го удвои издвојувањето од државниот буџет за пензии, па сега повеќе од една третина од износот на пензиите доаѓа од државната каса.

Истовремено, креаторите на политики ширум Европа, но и раководителите на приватни и државни пензиски фондови, мака мачат како да обезбедат одржливост на пензиските системи, соочени со скокот на долговечноста на Европејците, пензионирањето на беби-бум генерацијата и слабата наталитетна стапка на Стариот континент. Дополнително Европа, но и Соединетите Американски Држави, во голема мера размислуваат дали пензиските системи ќе успеат да издржат тоа што сè повеќе луѓе доживуваат длабока старост, надминувајќи ја стотката.

Стогодишници во подем

А бројот на стогодишници драстично расте од двете страни на Атлантикот. Според истражување на Националниот пензиски институт и Американскиот колеџ за финансиски услуги, се очекува бројот на Американци кои ќе доживеат 100 години да се зголеми за четири пати до 2054 година, при што финансиското планирање не го следи овој раст на животниот век, ставајќи милиони во ризик да ја надживеат својата заштеда. Сегашниот број од нешто повеќе од 100.000 луѓе во САД кои ја надминале стотката, за неполни 30 години ќе скокне на околу 422.000.

Слично зголемување на четири пати се очекува и во Европа, каде Евростат прогнозира дека сегашниот број на постари од 100 години, кој се проценува на значително повеќе од 100.000, ќе скокне до 2050 година на околу 500.000. Прецизниот вкупен број стогодишници во Европа не е познат, но податоците дека во Франција ги има повеќе од 31.000, во Италија речиси 24.000, во Германија околу 18.000, а во Велика Британија повеќе од 16.600, сугерираат дека вкупниот број во Европа веројатно е значително поголем од 100.000, можеби дури и близу 200.000, кога ќе се земат предвид сите нации, при што повеќето бележат тренд на голем раст.

„Премногу луѓе потценуваат колку долго ќе живеат – и таа слепа точка може сериозно да ја загрози нивната финансиска сигурност“, вели Мајкл Финке, директор на „Гранум“, центарот за финансиска сигурност при Американскиот колеџ за финансиски услуги, кој беше коавтор на американската студија. „Постојано гледаме дека оние кои се подготвуваат за долговечност се чувствуваат посигурни во врска со пензијата. Клучните двигатели на таа самодоверба? Соработка со советник, пристап до загарантиран приход и изработка на план кој е осмислен да трае“.

Посебно истражување на Националниот пензиски институт за оваа тема откри дека повеќето Американци ги потценуваат и своите шанси да доживеат 100 години и финансиските барања што тоа ги носи. Само 29 проценти сакаат да живеат толку долго, наведувајќи здравствени и финансиски проблеми, а околу 75 проценти се плашат дека ќе ја надживеат својата пензиска заштеда. Со инфлацијата и пониските проектирани приноси, 40 проценти од Американците сега планираат да го одложат пензионирањето.                      

Реформи на пензиските фондови

Стравовите на Американците не се без основа, бидејќи истражувањето покажа дека продолжувањето на животот, а со тоа и времето во пензија за само пет години, го зголемува за 41 процент ризикот пензискиот фонд да се потроши.

Американскиот пензиски систем е мешавина од социјално осигурување, пензии за јавни службеници и приватни пензиски планови, при што многу пензионери примаат само социјално осигурување, што е доволно за исклучително скромен живот. Во Европа, повеќето пензионери примаат само пензии од државните пензиски фондови, кои се засноваат на меѓугенерациска солидарност, но сè повеќе и на дополнителни уплати од државните буџети.

Bloomberg Businessweek Adria

И додека во Америка решавањето на проблемот што долговечноста ја „ниша“ стабилноста на пензиите, во Европа тој жежок компир е во голема мера во рацете на владејачките политичари, бидејќи веќе сега државните пензиски фондови се на издив поради големиот број пензионери, растот на долговечноста и недостигот на работно активни луѓе од чии плати се наплаќаат пензиските придонеси. Поради тоа, реформите на пензиските фондови се на дневен ред во речиси сите европски земји.

На почетокот на октомври 2025 година, францускиот премиер Себастиен Лекорну, кој поднесе оставка и повторно беше именуван со неизвесна политичка иднина, вети дека ќе ги запре непопуларните пензиски реформи до 2027 година, кога ќе се одржат претседателските избори. Социјалистичките пратеници прогласија победа, француската бизнис-заедница негодуваше, додека кредитната агенција „Стандард енд пурс“ го намали кредитниот рејтинг на Франција, образложувајќи го тоа со загриженост за францускиот буџет и презадолженоста.

Наспроти тоа, германската влада на канцеларот Фридрих Мерц успеа во Бундестагот со голема мака да протурка пензиска реформа, и тоа само благодарение на тоа што опозициската левица се воздржа од гласање. Сепак, оваа „реформа“ е всушност само политички успех за социјалдемократите, бидејќи беше исполнето нивното барање стапката на висината на пензијата во однос на платата до 2031 година да се задржи на 48 проценти. Од друга страна, тоа не го решава проблемот со одржливоста на пензискиот систем, па во придружниот документ на законот беше ветена темелна пензиска реформа наредната година, што беше отстапка кон младите членови на демохристијаните на Мерц, кои се противеа на гарантираното ниво на пензија, бидејќи тоа гарантира дека пензиите ќе бидат дотирани од државниот буџет.

А дека тие дотации веќе сега се огромни, сведочи фактот дека следната година германскиот федерален буџет ќе биде околу 524 милијарди евра, при што дури 128 милијарди ќе одат како дотација за пензии. Без тој трансфер, кој е речиси една четвртина од целиот државен буџет, германскиот пензиски систем би се урнал, иако пред неколку години започна постепено зголемување на старосната граница за заминување во пензија од 65 на 67 години, за да се зголеми бројот на години во кои се уплаќаат придонеси.

Тоа не ја реши тешката ситуација во пензискиот фонд, па Мерц веќе најавува разговори за ново продолжување на работниот век, зајакнување на приватната штедна практика и вложување на пензиските фондови во купување државни акции во Телеком, Германската пошта и Комерцбанка.

Модели на решенија за пензии

Иако Франција и Германија ги одложуваат неизбежните реформи, во многу европски земји, па и во овие две водечки европски економии, во голема мера траат расправи за моделите на решенија за сопствените пензиски кризи, така што тие да бидат одржливи, праведни и политички изводливи.

Она што е впечатлива карактеристика на дебатата за пензиската реформа во Европа е колку добро се сфатени и опширно документирани нејзините проблеми во корен. А тоа е дека европското население старее, дека стапката на наталитет опаѓа, дека очекуваниот животен век сè повеќе се продолжува, а дека помалку луѓе придонесуваат за финансирање на јавните пензиски системи, што отежнува на поголем број луѓе да извлекуваат пари од нив во подолг временски период.

„Бидејќи повеќето европски системи на плаќање по употреба беа осмислени кога демографијата беше сосема поинаква, тие мора да бидат прилагодени за да ја одразуваат сегашната реалност. Тоа го прифаќаме и во други области како образованието, каде што ги менуваме зоните на училишните окрузи и ја намалуваме изградбата на нови училишта за да го одразиме помалиот број деца во нашите населби. Но секоја приказна за прилагодување на старосната граница за пензионирање наидува на илјадници бесни демонстранти кои ги исполнуваат улиците на Париз, Мадрид или Брисел“, истакнуваат во анализа шпанските професори по економија Хавиер Дијаз Гименез на Универзитетот Навара и Дијаз Сааведра на Универзитетот Гранада. „Пензиските реформи постојано пропаѓаат затоа што политиката ја надвладува економијата. Демографските промени се предвидливи, нивните трошоци се мерливи, а политичките алатки потребни за решавање на нивните последици веќе постојат. Но реформите пропаѓаат кога ќе се судрат со изборните поттикнувања и јавната недоверба.“

Кога данскиот парламент во мај оваа година изгласа постепено до 2040 година да ја зголеми старосната граница за пензионирање од сегашните 67 на 70 години, тоа низ Европа беше означено како блиска иднина за останатите европски земји. По тој пат тргнаа и Холандија, Шведска и Финска, додека во Германија група економисти предлагаат прагот за пензионирање постепено до 2060 година да се подигне до 73 години.

Bloomberg Businessweek Adria

Иако ова предизвика шок во германската јавност, вакви студии имало и порано. Пред речиси 10 години Институтот за германска економија објави студија во која предлагаше старосната граница за пензионирање да се помести на 69 години до 2030 година, на 71 година до 2035 година и на 73 години од 2041 година па натаму.

„Наместо да се осврнеме само на една ставка, како што е старосната граница за пензионирање, предлагаме повеќедимензионален пристап кој се занимава и со расходите и со придонесите и ги надоместува оние кои првично се погодени од реформите“, наведуваат шпанските економисти Гименез и Сааведра, кои предлагаат воведување нови механизми на автоматско прилагодување, односно правила што ги прилагодуваат пензиите на променливите економски и демографски реалности, како и да се воведат еднократни надоместоци за работниците и пензионерите кои го носат најголемиот товар на намалените пензии.

Иако укажуваат дека постарите гласачи ќе го блокираат секој обид за намалување на нивните пензии, тие наведуваат дека тоа би можело да се промени доколку пензионерите и оние пред пензија сфатат дека ќе добијат надомест за своите загуби.                      

Дополнителната европска пензија на поправка Европската унија пред три години почна своевидна европска пензија како лесно пренослива понуда за Европејците покрај државните пензии, но засега тоа не привлече премногу заинтересирани. За овој Паневропски личен пензиски производ (PEPP) досега се определиле само околу 10.000 луѓе, па Европската комисија (ЕК) сега се обидува со измена на правилата да го направи поатрактивен во моментот кога целата ЕУ се соочува со стареење на населението и криза на националните пензиски фондови. ЕК предлага намалување на бирократијата за повеќе луѓе да се определат да вложат пари за оваа дополнителна пензија во акции, берзански фондови и обврзници. „Употребата на дополнителни пензии во Европа останува ниска“, изјави европската комесарка за финансиски услуги Марија Луис Албукерке. „Само 20 проценти од Европејците имаат професионален пензиски план, а само 18 проценти поседуваат личен пензиски производ.“

  

Скапа пензиска солидарност во Адрија регионот

Она по што земјите од Адрија регионот не се разликуваат премногу се силните демографски проблеми – опаѓање на стапката на наталитет, масовна емиграција и сè постаро население.

Просечната старост на вкупното население во Хрватска и Словенија изнесува 44,5 години, што ги вбројува меѓу нациите со најстаро население во Европа. Слична просечна старост има и населението на Србија (43,9), Босна и Херцеговина (околу 43), Македонија (41,1) и Црна Гора (39,7). Од овој тренд наизглед единствено отскокнува населението на Косово и Метохија, каде просечната старост е 34,84 години. Но тоа е само наизглед, бидејќи просечната старост пораснала за пет години во однос на резултатите од пописот во 2011 година, што укажува дека падот на наталитетот и емиграцијата на младите луѓе со репродуктивни капацитети влијае и оваа територија да се приближува кон истото ниво на демографски проблеми што го мачи целиот Адрија регион.

И природниот прираст веќе со години е негативен во добар дел од регионот, пред сè во Хрватска (-4,9 промили), Србија (-5,7), Босна и Херцеговина (-6,7) и Словенија (-2,2), кои речиси секоја година бележат нов рекорд во најмалку родени деца во последните неколку децении. И Црна Гора во последните години имаше негативен природен прираст, но сега е многу благо позитивен и изнесува околу 0,65 промили, додека на Косово изнесува дури 6,8 промили, но големите емиграции практично го поништуваат тој демографски успех.

Демографските проблеми доведуваат до разнишување на пензиските системи, бидејќи недостигот на вработени го намалува приливот во пензиските фондови, а со тоа ја доведува во прашање одржливоста на целиот пензиски систем. Среќните времиња кога тројца вработени доаѓаа на еден пензионер одамна се минато за Адрија регионот, освен статистички за територијата Косово, каде на еден пензионер доаѓаат околу два и пол вработени, но тоа е територија со најниски пензии во регионот и со континуирано опаѓање на работната сила поради емиграција во ЕУ, Швајцарија и САД.

Кога станува збор за односот меѓу бројот на пензионери и вработените кои уплаќаат придонеси, според статистичките податоци, Северна Македонија и Словенија моментално имаат еден од поповолните односи во регионот – 1,7 вработени на еден пензионер, а следи Србија (1,67), Хрватска (1,42), Црна Гора (1,38), додека на дното е Босна и Херцеговина (1,15), при што особено алармантна е ситуацијата во Република Српска, каде односот е еден вработен на еден пензионер, а понекогаш дури има и помалку вработени од пензионери.

Сепак, ниту една од земјите во регионот не може да исплати пензии без значителни трансфери на средства од државниот буџет. Така, во Македонија во државниот пензиски фонд од буџетот годишно се издвојува околу една милијарда евра, а прогнозите се дека за две години, без консолидација, овие трансфери ќе достигнат две милијарди.

„Потребата за пренос на трансфери од буџетот во ПИОМ расте и ако овој тренд продолжи, тоа значи поголема пренамена, поголема прераспределба на даноците што ги собирате по друг основ. Фондот треба да биде заснован на придонеси и процесот на консолидација мора да започне“, изјави неодамна академик Абдулменаф Беџети, претседател на Фискалниот совет на Северна Македонија, во емисијата „Фин сајт“ на порталот „Банкарство“. „Моментално, 1,7 вработени плаќаат за еден пензионер. Тоа не е доволно, бидејќи би требало да биде 2,5 вработени на еден пензионер. Тоа е недостижно. За да можеме да кажеме дека Пензискиот фонд влегува во консолидација, потребно е да достигнеме однос од најмалку 2 : 1.“

Податоците од годишните извештаи на Пензискиот фонд покажуваат дека бројот на македонски пензионери расте многу побрзо од бројот на оние што уплаќаат придонеси, па во последните 30 години бројот на пензионери е зголемен за речиси 57 проценти, а бројот на вработени за само 18,7 проценти.

Пензиската солидарност е скапа и во Словенија, каде следната година од државниот буџет ќе биде префрлен на пензискиот фонд досега рекорден износ од 1,6 милијарди евра за да се покрие разликата меѓу приходите и расходите, најави словенечкиот министер за финансии Клемен Боштјанчиќ при претставувањето на државните буџети за 2026 и 2027 година во парламентот. Како што за „Блумберг Адрија“ објаснија во словенечкиот пензиски фонд ЗПИЗ, поголемите расходи се „поради планираното редовно усогласување на пензиите и инвалидското осигурување, ефектите од потенцијалната пензиска реформа и годишната стапка на раст на просечниот број корисници“.

Лекови и алатки за поправка на пензиските системи

Стареењето на населението има огромно влијание врз пензиските фондови и државните буџети ширум регионот, но во Србија се уверени дека имаат долгорочно одржлив и стабилен пензиски систем, беше речено на неодамнешното претставување на „Моделот на стареење за Република Србија со проекции 2025–2070 година“, во кој се образложува дека уделот на просечната пензија во заработката ќе биде релативно стабилен во наредните 20 години, како и дека пензионерите ќе можат да очекуваат значително зголемување на реалната куповна моќ на своите пензии во иднина.

„Обезбедувањето одржливост на јавните финансии и пензискиот систем на долг рок и способноста да обезбедиме адекватен животен стандард за корисниците на пензии е наш приоритет“, порача државниот секретар во Министерството за финансии на Србија, Саша Стевановиќ, додавајќи дека со изработката на овој модел со помош на германската влада се доби аналитичка алатка за транспарентно планирање на буџетските издвојувања во наредните години, што ќе овозможи полесно предвидување на социјалните и пензиските политики.

Клучната оценка на експертот Ален Буќиќ, кој работи на изработката на овој модел на стареење, е дека пензискиот систем на Србија е фискално одржлив на долг рок, дека ќе задржи стабилен удел на расходите за пензии во БДП, а постепено ќе се намалуваат трансферите од буџетот. Меѓу важните наоди е тоа дека евентуалното зголемување на старосната граница за заминување во пензија на 67 до 68 години, поради вградената формула за пресметка на пензии, не би довело до поголеми заштеди во пензискиот систем.

Буќиќ укажа и дека проекциите покажуваат дека Србија до 2070 година ќе има релативно благи поместувања во поглед на демографијата и бројот на млади луѓе, но и пензионери, и дека резултатите ѝ се „многу подобри отколку во другите европски држави“. Според проекциите за периодот од 2025 до 2070 година, годишниот дефицит во пензискиот фонд ќе падне од 0,9 проценти од БДП на Србија на 0,4 проценти од БДП. Наспроти тоа, во Словенија се очекува раст на дефицитот од 1,1 на 4,5 проценти од БДП, во Чешка од 0,3 на 2,8 проценти, а во Словачка од 2,5 на 5 проценти од БДП.

Затоа и не чуди што Словенија оваа есен реши од 2028 година постепено да го подига прагот за пензионирање така што од 2035 година тој да биде на 67 години. Сепак, оние кои имаат 40 години стаж ќе можат да се пензионираат и со 62 години.

Професорката Шпреса Алија на Југоисточноевропскиот универзитет лекот за македонскиот пензиски систем го гледа исто така во постепено зголемување на старосната граница за пензионирање, и тоа на 67 години до 2030 година, но и во зголемување на стапките на придонеси за пензиско осигурување на 23 проценти наместо сегашните 18,8.

„Постепеното зголемување на придонесите или нивното враќање на претходното ниво е едно од решенијата. Можна алтернатива е пронаоѓање компромис меѓу работодавачите и вработените, каде, на пример, работодавачот плаќа 17 проценти, а вработениот пет проценти придонеси“, вели Алија и истакнува дека одржливоста на пензискиот систем не може да се постигне само со краткорочни интервенции, туку е потребна интегрирана стратегија на структурни, институционални и дигитални реформи. „Само со координиран пристап меѓу владата, претпријатијата и граѓанското општество може да се гарантира праведен, солиден и финансиски одржлив пензиски систем за сегашните и идните генерации.“

Во пишувањето помогнаа: Данијела Полонио (Хрватска), Александар Лукиќ (Словенија), Ивана Раониќ (БиХ) и Наташа Хаџиспиркоска Стефанова (Македонија).