Дигитален умор, аналоген одговор

Додека и самата се обидував да се оддалечам од социјалните мрежи и екраните, да го намалам стресот и приливот на непотребни информации, решив да се вратам на плетењето - таа едноставна, рачно водена активност што ја совладав уште како мала. Она што требаше да биде медитативно искуство се претвори во фрустрација: прстите како да не ме слушаа, а секое движење беше несигурно, како телото да ја заборавило вештината, а мозокот повеќе да не знае да управува.

Накратко, со овој мал експеримент си потврдив дека мозокот и телото, за да останат „во форма“, бараат искуства што подразбираат присутност, фокус и физички ангажман — без кои лесно ги губиме вештината и концентрацијата.

Ако се суди според трендовите за 2026 година, се чини дека сè повеќе луѓе го согледуваат истото. Сè поголемата потреба за аналогни искуства е резултат, пред сè, на заситеноста од дигиталната поврзаност, која го достигна својот врв во периодот на пандемијата. Додека физичкиот свет и контактите беа ограничени, нурнавме во екраните, одржувавме виртуелни состаноци и „Зум“ вечери во услови на поплава од дигитална содржина.

Сепак, од 2023 година наваму, овој тренд постепено опаѓа во повеќето развиени земји, бидејќи корисниците почнуваат да чувствуваат замор, когнитивно преоптоварување и пад на продуктивноста. Дополнително, мултитаскингот, кој со децении беше мит и мантра на современиот живот, сè повеќе се покажува како илузија. Бројни студии и истражувања, вклучително и оние од универзитетите Стенфорд и Лондон, како и анализи на Американската асоцијација на психолози, потврдуваат дека истовременото извршување повеќе задачи не ја зголемува ефикасноста, туку го намалува квалитетот на одлуките, ги зголемува грешките и го исцрпува вниманието.

Bloomberg Businessweek Adria

Помалку шум, повеќе фокус

Аналогното, значи, не се враќа како сентиментална носталгија, туку како потреба и стратешка алатка за (лидерска) отпорност и ментална јасност. Состаноци без екрани, белешки на рака и печатени материјали стануваат сè почести во компании што сакаат да го унапредат квалитетот на одлуките. Во неодамнешен разговор за „Блумберг Адрија“ на тема водење дневник (journaling), психологот Анѓелија Симиќ укажа на посебната и директна врска меѓу рачното пишување и мозокот. Тоа активира повеќе мозочни области кои помагаат за подобра организација на мислите и емоциите, памтењето и обработката на информации. Моливот во рака нè тера да забавиме, да филтрираме и да го одмериме следниот чекор.

Душан Олај, сопственик на словенечката компанија „Дуол“ (Duol), тоа го опишува многу сликовито: „Сакам да размислувам со молив во рака. Најдобрите идеи за проекти или нови пазари не се раѓаат во апликација, туку на лист хартија, често со неколку линии, стрелки и дамка од кафе. Хартијата е трпелива, не праќа известувања и не ме тера да брзам, и токму таа бавност може да донесе похрабри идеи.“ Сличен пристап применува и на деловните состаноци. Иако компанијата работи глобално и не може без дигитални алатки, кога станува збор за доверба, големи инвестиции и долгорочни партнерства, ракувањето и разговорот во живо и натаму имаат предност пред „Зум“.

„Технологијата ги забрзува процесите, но односите ги гради човекот“, вели тој. Приватно, додава, се обидува да одржи баланс преку спорт, движење и време без екрани — „моментите кога се раѓаат најдобрите деловни стратегии“.

Покрај аналогните деловни ритуали, и аналогните алатки како роковници, налив пера, механички часовници или книги имаат значајна улога во тоа како денес размислуваме, работиме и го исполнуваме слободното време. Токму таков пристап во деловното и приватното секојдневие задржува и Маја Бабиќ, организаторка и продуцентка на настани и претседателка на Асоцијацијата на ивент индустријата на Северна Македонија:

„Иако работам во свет што е речиси целосно дигитален, сè уште имам потреба работите да ги запишувам на хартија. Обврските секогаш ги планирам во роковник и сум една од оние што искрено се радуваат на нов планер. Да, користам и календар на телефон, но кога нешто ќе прецртам со пенкало, чувството е поинакво — тогаш знам дека навистина е завршено.“

Таа додава дека никогаш не прочитала електронска книга, бидејќи за неа „листaњето и свитканата страница“ се дел од искуството, а истото важи и за сценаријата. „Често лепам стикери со белешки по ѕидот, затоа што кога идеите се околу мене во просторот, тие некако ‘разговараат’ една со друга“, објаснува Бабиќ.

Маја Бабиќ/Bloomberg Businessweek Adria

Ова враќање кон тактилните формати не е само изолирана потреба на поединци. Глобалната индустрија на хартиени производи, планери, моливи и други алатки за работа стабилно расте дури и во дигиталната ера. Така, на пример, пазарот на роковници во 2025 година е проценет на 27 милијарди долари, со очекуван раст од повеќе од седум отсто годишно до 2035 година, бидејќи повеќе од половина од корисниците ги препознаваат придобивките од рачното планирање за продуктивност и фокус.

Сегментот на луксузни и персонализирани пенкала, особено налив пера, денес вреди околу една милијарда американски долари, а се очекува да продолжи да расте во наредните години, поттикнат од побарувачката за премиум и колекционерски модели кои служат како статусни симболи и израз на личен стил.

Хобија без мерки

Но трендот не се враќа само преку предметите, туку сè почесто и преку процесите. Луѓето се во потрага по хобија како „вентил за издувување“, но и како можност за интеракција, креативност и забава во слободното време. Се проценува дека до 2035 година пазарниот сегмент на офлајн формати, како друштвени игри и креативни хобија, ќе достигне 23,8 милијарди долари. Винилот и аналогната фотографија повторно имаат своја публика, едрењето и нуркањето ги бришат проблемите во моментот кога ќе се излезе на отворено море или ќе се нурне под површината, додека планинарењето, готвењето, рачната изработка и градинарството воведуваат ритам во кој нема паралелни „табови“.

Изборот на д-р Владимир Чадиковски е особено интересен. Овој познат македонски детски кардиохирург, кој во работата користи најсовремена медицинска технологија, слободното време го поминува реставрирајќи класични автомобили и мотоцикли. Работата на стари возила, како што вели, му помага да вежба фокус и трпение, бидејќи во тој процес нема брзање ниту мултитаскинг — постои само работа чекор по чекор, слично како во хирургијата. Воедно, тој мир во гаражата за него е противтежа на стресот од операционата сала и начин да остане поврзан со традицијата, занаетот и вистинскиот, опиплив свет.

„Тоа е моето главно хоби. Процесот бара трпение, прецизност и разбирање на конструкцијата. Уживам и во возењето класични возила, каде комуникацијата со машината е директна и без електронски асистенции, што бара концентрација и чувство“, вели тој, нагласувајќи дека тоа се практики што ги негува како баланс на дигиталната средина и дека станува збор за јасен, свесен избор.

Владимир Чадиковски/Bloomberg Businessweek Adria

Кога потребата за побавни искуства станува колективна, се создава и нова пазарна ниша. Тоа денес лесно се забележува во Белград, но и во другите градови во регионот, каде последниве години цветаат бројни курсеви и места за дружење во кои екраните на неколку часа се заменуваат со креативна забава. Ова и не изненадува, бидејќи на овие простори културата на средби, долги разговори и рачна работа никогаш целосно не исчезнала — само се повлекла пред дигиталното темпо.

Со едноставно пребарување можат да се најдат вистински мали бисери: работилници за керамика, различни техники на рачна изработка и сликање, изработка на мозаици, украсување на винтиџ порцелан, па дури и курсеви за рисо-печатење (печатење со специјални графички техники) и настани каде, во улога на детектив, во друштво решавате различни мистерии. Некои функционираат како мали студија, други како опуштени вечерни собири со чај или вино, но заедничко им е тоа што нудат бавен процес и опиплив резултат. Цените најчесто се движат од 35 до 70 евра, во зависност од техниката и материјалите, додека подолгите или специјализирани курсеви може да бидат и поскапи.

Локално толкување на глобалниот тренд 

Во таква средина настана и белградската креативна работилница „Терадор“ (Terrador), посветена на изработка на растителни терариуми — мали затворени екосистеми во стакло. Нивните учесници јасно ја отсликуваат промената за која денес многу се зборува. „Најчесто работиме со тимови чија секојдневна работа е интензивно ментална и врзана за екран. Тоа се инженери, ИТ-стручњаци, банкари, консултанти, менаџери, аналитичари — луѓе што носат одлуки и анализираат, но ретко имаат можност нешто да создадат со раце“, велат од „Терадор“.

Покрај корпоративните работилници, сè повеќе има и индивидуални пријави. Некои доаѓаат од љубопитност, други од потреба да си подарaт два часа поинаков одмор. Реакциите речиси секогаш се исти: најпрво забавување и концентрација, а потоа задоволство кога на крај во рацете држат мал, функционален екосистем што самите го направиле. „Многумина во рецензиите наведуваат дека искуството било релаксирачко, речиси медитативно, но и забавно. Често ни велат дека за време на работилницата, првпат по подолго време, биле целосно фокусирани на една активност — без известувања и без мултитаскинг.“

Интересно е што најголемата пречка ретко има врска со техниката.

„Луѓето најчесто застануваат поради страв дека ќе згрешат.“ Додека ги редат слоевите подлога или ги распоредуваат растенијата, често бараат потврда дека работат „како што треба“. „Тука се гледа колку сме навикнати на претпоставката дека мора да постои едно точно решение. Кога ќе сфатат дека природата е поприлагодлива отколку што мислиме, се опуштаат и почнуваат да експериментираат.“ Токму тој момент на премин од контрола кон доверба, велат соговорниците, често е и највредниот дел од работилницата.

Боштјан Кошак/Bloomberg Businessweek Adria

Интересот за вакви активности, додаваат, забележливо расте од месец во месец. Причината е прилично едноставна: поголемиот дел од денот го поминуваме во апстрактни, дигитални средини, па луѓето природно бараат активности што се опипливи, побавни и посмислени. Терариумот во тој контекст има и симболична вредност — мал затворен систем во кој јасно се гледа како водата кружи, како растенијата растат и како функционира рамнотежата.

„Тоа е и мал потсетник за тоа како функционираат екосистемите и колку е рамнотежата кревка. Луѓето интуитивно ја препознаваат таа симболика и сакаат да ѝ бидат поблиску, барем во рамки на својот работен или животен простор.“

Сите соговорници се согласуваат дека дигиталното е неизбежен дел од современиот живот и работа и не му се спротивставуваат: од вештачката интелигенција, која ја гледаат како моќна алатка, преку професионалната примена, па сè до секојдневното потпирање на технологијата. Сепак, сметаат дека иднината им припаѓа на оние што знаат да ја спојат брзината на алгоритмите со длабочината на човечкото размислување. Во таа рамнотежа, личните контакти и непосредните искуства остануваат незаменливи, како што наведува и Боштјан Кошак, претседател на управата на „Телеком Словенија“ (Telekom Slovenije).

„Верувам дека личните контакти и во иднина ќе останат важни. Тие овозможуваат поголема поврзаност, поттикнуваат емпатија и креативност и се најдобра средина за обликување идеи и решенија“, вели тој, заклучувајќи дека дигиталните алатки треба да бидат средство што го зголемува квалитетот на работата, а не замена за реалниот, опиплив свет.