Историски пресврт: Зошто американската нафта е поскапа од брентот

Заборавете сè што со години сте знаеле за енергетските пазари. Со децении во светот на финансиите постоеше една вообичаена константа, може да се каже и неформален закон - брентот, фината европска нафта од Северно Море, секогаш беше поскап од американската ВТИ (WTI). Нафтата брент беше глобален златен стандард, господарка на морето со директен пристап до танкерите, додека ВТИ беше „заробена“ во средината на Америка, во средиштето Кушинг во Оклахома, без директен излез на океан. Таа географска предност на нафтата брент секогаш ѝ носеше логистичка премија од неколку долари.

Но денес сведочиме на нешто што дури и во теорија тешко може да се случи - американската нафта стана поскапа од европската, и тоа со разлика што проби три долари во корист на Америка. Тоа е вредност што не сме ја виделе уште од 2009 година, а ако се прашувате зошто ова е важно, замислете да влезете во продавница и да видите дека обичната вода од локален извор одеднаш станала поскапа од најскапата увозна минерална вода од Алпите. Нешто во самиот корен на пазарот во овој момент се променило, а поголемиот дел од учесниците на пазарот сè уште гледа во погрешни графикони

Од „воена премија“ до страв од изолација

За да го разбереме овој парадокс, мора да загребеме подлабоко и да погледнеме што се случуваше во последните недели откако ескалацијата на судирот во Иран ги потресе сите пазари.

До март имавме „училишна“ ситуација на војна: судирот на САД со Иран и заканата за затворање на Ормускиот Теснец ја кренаа цената на нафтата брент до небото, што во еден момент предизвика таа да биде дури околу 16 долари поскапа од ВТИ. Зошто? Затоа што светот беше во паника дека транспортот по море целосно ќе запре, додека американската нафта, сигурна во цевководите на Оклахома, беше гледана како локална стока што не може да му помогне на остатокот од светот.

Пазарот дополнително се плашеше дека администрацијата на Трамп целосно ќе го забрани извозот за да ги заштити домашните цени на горивото. Дури и суспензијата на стариот Закон за морепловство (Jones Act) на Западниот Брег беше толкувана како американска подготовка за „енергетски тврдини“.

Како американските рафинерии го превртеа пазарот?

Но ситуацијата се сврте речиси прекуноќ, откако парализирачкиот страв од забрана за извоз испари, ВТИ беше „пуштена од синџир“. Додека очите на светот беа вперени во политичарите, американските рафинерии го завршија своето пролетно одржување, повторно ги вклучија моторите и почнаа да ги „шмукаат“ домашните резерви со рекордна брзина, предизвикувајќи огромна побарувачка за нафтата ВТИ. Кога рафинерија работи со полн капацитет, ѝ треба нафта веднаш, а не за три недели кога ќе пристигне танкерот - токму тоа е една од главните причини што создадоа силен притисок за раст на цената во рамките на САД.

Меѓутоа, вистинската магија се случува на глобалната сцена. Моментот кога дојде до затворање на Ормускиот Теснец не значеше само намалување на понудата и зголемување на цените - тој физички го отсече светот од клучните блискоисточни сорти нафта, како мурбан од Абу Даби, што доведе до проблем со хемиската структура, која движи милијарди долари: мурбан е лесна, слатка нафта, речиси идентична со ВТИ, што значи дека кога мурбанот исчезна од пазарот, рафинериите во Азија и Европа се најдоа притиснати пред ѕид. Тие не можат прекуноќ да ја променат својата конфигурација и да преработуваат тешка, валкана нафта, затоа им требаше итен супститут.

ВТИ тогаш престана да биде само „американска нафта“ и стана глобална брза замена за недостасувачката нафта, односно универзален џокер што го спасува системот.

Кинески јазол и нова азиска рута

Бројките се јасни - извозот кон Азија би можел во април да скокне на 1,7 милион барели дневно во однос на 1,3 милион барели за време на март. Исто така, Кина повеќе не купува нафта само за своите резерви. Таа стана главен дистрибутивен јазол, препродавајќи им американски барели на Јапонија, Јужна Кореја и Тајланд. Америка, иронично, стана главен гарант на енергетската стабилност на Азија во моментот кога традиционалните рути од Блискиот Исток се под блокада.

Две недели мир - може ли брентот да ја престигне ВТИ?

Ситуацијата во средата дополнително се искомплицира со вестите за постигнување двонеделен прекин на огнот меѓу САД и Иран. Нафтата автоматски падна под 100 долари за барел, при што брентот забележа стрмоглав пад од 16 проценти на околу 94 долари, додека ВТИ падна на 96 долари.

Сепак, и покрај ова нагло ладење на пазарот, ВТИ и понатаму е поскапа од брентот. Причината лежи во екстремната претпазливост на трговците. Договорот за прекин на огнот е склучен на само две недели; сè додека Иран не докаже дека Ормускиот Теснец навистина ќе биде отворен за безбеден премин и додека повеќе од 800 заробени брода не се придвижат, физичкиот пазар останува во грч.

Пазарот моментално го „казнува“ брентот затоа што нафтата веќе не ја носи онаа огромна воена премија од 15 долари, но истовремено ја задржува високата цена на ВТИ затоа што американската нафта останува единствениот сигурен и достапен енергент „овде и сега“. Сè додека постои ризик преговорите да пропаднат, ВТИ ќе доминира, бидејќи не е заложник на договор што може брзо да се урне.

 

Крај на една глобална цена на нафтата

Ова не е само минлива аномалија. Ова е јасен сигнал дека ерата на единствената, глобална цена на нафтата е завршена. Влегуваме во фаза на екстремна регионализација, каде што логистиката и хемискиот состав вредат повеќе од самото име на брендот. Замислете го тоа како два града поврзани со мост што е во полуурната состојба - ако во еден град има недостиг, а мостот не може да издржи камиони, цената таму ќе расте без оглед на тоа колку стока има во соседството. Ормуз е тој скршен мост, а Америка стана единствената што сè уште има функционално пристаниште и стока што сите ја сакаат.

Со други зборови, она на што сведочиме не е само краткорочна дислокација на цените туку и фундаментална промена во начинот на кој функционира енергетскиот пазар. Со децении брентот беше симбол на глобалната поврзаност и ефикасност - нафта што слободно патува по море и ја одредува цената за целиот свет. Денес, меѓутоа, истата таа мрежа што гарантираше стабилност станува извор на ризик, а морето што ги поврзуваше континентите се претвора во тесно грло што ги раздвојува пазарите.

Во таков свет, исклучива предност имаат не само оние што се „поблиску до морето“ туку и оние што можат да испорачаат енергија тогаш кога е најпотребна. ВТИ токму поради тоа направи трансформација каква што малкумина очекуваа - од локална суровина ограничена со инфраструктура до глобална валута на енергетската сигурност. Нејзината главна вредност во овој момент произлегува од доверливоста и компатибилноста со системот, кој повеќе не може да се потпре на старите рути.

И затоа овој момент не треба да се гледа низ призмата на еден конфликт. Ова е момент каде што пораката е поинаква од порано - цената на нафтата повеќе не ги следи само понудата и побарувачката туку и способноста на системот да функционира и покрај нарушувањата. Односно, кога мостовите се уриваат, цената повеќе не зависи од тоа каде е стоката, туку од тоа дали воопшто може да стигне.