Војната на Трамп предизвикува криза со хелиум, „невидливата“ суровина без која нема чипови

Војната што ја водат САД и Израел против Иран го насочува светот најмногу кон нафтата и гасот, па така се пропушта еден многу важен и во очите на пазарот често „невидлив“ ресурс - хелиумот. Геополитиката во изминатите недели сериозно ги наруши енергетските текови и транспортот низ Ормуз, правејќи го хелиумот „новото“ тесно грло на глобалните синџири на снабдување.

Иако овој хемиски елемент најчесто се поврзува со балони, неговата примена е, всушност, многу поважна во индустријата на високата технологија (производство на чипови, магнетна резонанца, науката и вселената), отколку во индустријата за забава. Тековниот недостиг на хелиум на пазарот е резултат на преклопување на повеќе фактори - од геополитика до структурни ограничувања на понудата.

Судирот во Иран и поширокиот регион директно ја погодува логистиката од Катар, еден од клучните извозници, бидејќи испораките се одвиваат преку Ормускиот Теснец, па дури и помали нарушувања во транспортот доведуваат до доцнење и намалување на понудата. Дополнително, хелиумот е тесно поврзан со течниот природен гас (ЛНГ), бидејќи се добива како нуспроизвод од неговата преработка, па затоа секој застој или пад на производството на гас автоматски ги намалува и достапните количини на хелиум.

Истовремено, понудата е глобално ограничена и се шири многу бавно, додека побарувачката интензивно расте - пред сè поради развојот на вештачката интелигенција (ВИ), дата центрите и стабилната потрошувачка во медицинскиот и вселенскиот сектор. Во такви услови, пазарот на хелиум без значајни резерви и со ограничени алтернативни извори брзо и лесно влегува во дефицит, па и релативно мало нарушување прераснува во глобален недостиг.

 

 

Европа е веќе сериозно загрижена, бидејќи ЕУ учествува со околу 20 проценти од глобалната потрошувачка на хелиум, но речиси целосно зависи од увоз, затоа што има минимално домашно производство. За разлика од енергијата, каде што Унијата по 2022 година и војната во Украина делумно го диверзифицираше снабдувањето со гас, кај хелиумот практично нема таква опција: производството е концентрирано во мал број земји, а тоа се главно САД, Катар, Алжир и Русија.

Во новиот извештај „Макроекономски анализи и трендови“ се наведува дека ескалацијата на конфликтот на Блискиот Исток веќе делува како негативен шок преку растот на цените на енергијата и зголемената неизвесност, што ја погодува и индустријата на еврозоната.

Резервоари со хелиум (лево) во лабораторија во Париз / Bloomberg

Покрај алуминиумот и сулфурот, хелиумот важи за многу значаен секундарен производ, со релативно мал удел во глобалниот БДП, но неговата ограничена достапност го прави критичен за генерирање и производство. Катар е вториот најголем светски производител на хелиум - суровина без која нема производство на полупроводници и оптички кабли, што значи дека неговиот недостиг директно ја поткопува и најнапредната технолошка продукција.

Индустрискиот град Рас Лафан, каде инаку се наоѓа најголемата светска постројка за производство на хелиум, претрпе оштетувања од проектили на почетокот на март, па Владата на Катар сега проценува дека ќе бидат потребни дури пет години за Рас Лафан целосно да закрепне. Поради нарушувањата во Ормуз, кои Доналд Трамп на средината на април ги „зачини“ и со американска поморска блокада на иранските пристаништа, бродскиот транспорт е сведен на минимум - превозниците некои видови стока ги испраќаа по рутата околу Ртот на Добрата Надеж (многу подолга, но растоварена рута), сепак тоа не е одржлива опција за хелиумот. Овој елемент мора да се транспортира во специјализирани контејнери, бидејќи за време на долги патувања неизбежно се загрева и почнува да „вриe“.

Според Николас Снајдер, директор на „Норт Америка Хелиум“, хелиумот е незаменлив затоа што ги лади процесите и спречува грешки во производството на чипови, а како најмал атом во природата многу ефикасно ја пренесува топлината.

„Видов проценки дека најнапредните чипови од новата генерација трошат и до десет пати повеќе хелиум по чип во споредба со постарите технологии. Хелиумот е значително поредок од природниот гас, но најголемиот дел од светската понуда доаѓа токму како нуспроизвод од експлоатацијата на гас“, истакна Снајдер во подкастот „Од лотс“ на „Блумберг“, дополнително објаснувајќи дека процесот на раздвојување на гасот функционира така што, всушност, се отстранува сè друго - за на крај да се добие хелиум.

Повеќекратната улога на хелиумот во индустријата на полупроводници:

- се користи за ладење на екстремно прецизната литографија (EUV машини);

- овозможува контролирана инертна атмосфера (без хемиски реакции) во производството на чипови;

- клучен е за оптичките влакна (fiber optics) и производството на силициумски плочки (wafers).

За разлика од поголемиот дел суровини, хелиумот не може синтетички да се произведе во обем кој е потребен на индустријата. Тој настанува како нуспроизвод од распаѓањето на радиоактивни елементи и се експлоатира заедно со природниот гас, а тоа значи дека неговата достапност зависи од геологијата, енергетиката и геополитиката -комбинација која истовремено го прави исклучително ризичен ресурс.

„Во светот постојат само неколку наоѓалишта, а едно од клучните во Алжир веќе бележи пад на производството. Стратешките резерви досега овозможија да се зачува ресурс кој инаку би бил трајно изгубен“, додава Снајдер.

Пазарот е зависен од неколку географски точки

Пазарот на хелиум е исклучително концентриран, во само неколку држави во светот: САД (особено Тексас) традиционално важат за најголем производител, а по нив следуваат Катар, Алжир и Русија. Најголемиот проблем со хелиумот е тоа што главните логистички јазли се токму во регион под постојани тензии. Катар, кој учествува со околу една четвртина од глобалното производство, го извезува хелиумот преку Персискиот залив - истиот простор во кој се наоѓа Ормускиот Теснец.

Во средината на конфликтот на кој сведочиме веќе речиси два месеца, дури и без директно уништување на инфраструктурата, на пазарот на хелиум не му е потребно многу за да влезе во дефицит: доволни се растот на премиите за осигурување на бродови, ограничувањата на пловидбата или привремено затворање на рутата.

Веќе видена или никогаш видена криза?

Пазарот на хелиум веќе помина низ неколку глобални нарушувања во снабдувањето (познати како Helium Shortage 3.0 и 4.0), но сегашната ситуација е посложена затоа што пазарот истовремено чувствува притисок од три страни:

- Побарувачката расте долгорочно и стабилно - развојот на вештачката интелигенција (ВИ) и дата центрите ја зголемуваат потребата за чипови, медицинската опрема како уредите за магнетна резонанца останува постојан „потрошувач“ на хелиум, а вселенскиот сектор дополнително го проширува пазарот.

- Понудата останува ограничена и недоволно диверзифицирана, бидејќи новите проекти доцнат, а руските капацитети се под санкции.

- Клучните производствени и логистички јазли се наоѓаат во геополитички чувствителни региони, па комбинацијата на Блискиот Исток и транспортните рути низ тесни грла како Ормуз носи двоен ризик - и за производството и за испораките.

 

Од мал шок до глобален застој

За разлика од нафтата, пазарот на хелиум нема единствена референтна цена и функционира преку долгорочни договори и ограничена спот-трговија (моментална купопродажба по важечки цени), што дополнително ја засилува волатилноста во периоди на криза. Актуелните податоци на „Имарк груп“ покажуваат дека цените во април 2026 година ја надминале границата од 163 долари по кубен метар во Североисточна Азија, 60 долари во Европа и 68 долари во Северна Америка.

Цените овој месец, во однос на март истата година, најмногу скокнале во Европа (+16,8 проценти), потоа во Североисточна Азија (+7,2 проценти), додека во Северна Америка паднале (-1,4 проценти).

 

Историски гледано, во периоди на недостиг на хелиум цените знаеле да пораснат и повеќекратно, а индустријата во такви околности преминува на ‘режим на алокација’ - наместо слободна купопродажба, хелиумот се распределува на приоритетните сектори. Тоа значи дека пазарот реагира како ‘тригер’ за прекини во производството: веќе сега извршните директори предупредуваат дека недостигот почнал да влијае врз технолошките синџири на снабдување.

Хелиумот е клучна суровина за производство на најнапредни чипови / Bloomberg

Зошто малку се зборува за хелиумот?

Иако гледаме дека станува збор за многу важна суровина, постојат неколку причини зошто хелиумот останува „под радарот“: пазарот е нетранспарентен и со ограничен пристап (заснован на договори), нема ‘спот-цени’ како кај нафтата или гасот, се користи во мали количини (иако со огромно значење). Значи, хелиумот во современата индустрија е она што Американците сликовито го опишуваат со фразата ‘picks and shovels’ - инвестиција во добавувачи за клучни ресурси, а не во производители на финални производи.

Додека вниманието е насочено кон чиповите, вештачката интелигенција и технолошките гиганти, треба да се истакне дека реалната основа на тој раст доаѓа од заднината - од суровините кои овозможуваат производство. Хелиумот е една од нив: го нема во финалниот производ, но без него нема ни производство на тие барани производи (на пр. чипови), па неговото значење се препознава дури во моменти на недостиг.

Ако Ормуз остане подолго блокиран, како клучно тесно грло, последиците нема да се видат само на бензинските пумпи, туку и во фабриките за чипови - и на крај, во цените на сè што денес го нарекуваме дигитална економија, а таа е насекаде околу нас.