Алан Гринспен - Mоќниот економист кој го држеше светот во свои раце и остави да се сруши

Постојат луѓе за кои се чини дека не ги обликуваат само настаните, туку и начинот на кој целиот свет размислува за нив. Алан Гринспен беше токму таква фигура: човек чии зборови, неизговореното, па дури и изразите на лицето, беа слушани и внимателно анализирани. Неговата смрт на 100-годишна возраст отвори прашања за економистот кој речиси две децении, од 1987 до 2006 година, ги предводеше американските Федерални резерви (Фед). Иако неговото влијание врз светската економија инспирираше бројни дела, овој момент е добра причина да се прочита The Man Who Knew („Човекот кој знаеше“) од британскиот новинар и публицист Себастијан Малаби.

Bloomberg

Биографијата која е достапна онлајн се обидува да ја долови речиси митската позиција на „маестрото“ на американската економија, но и да покаже колку таа била човечка и втемелена во личниот пат и раниот формативен период. Малаби ја гради оваа приказна преку повеќегодишно истражување: разговори со соработници, ривали и архивски материјали. Резултатот е повеќеслојна, прецизна и на некои места непријатна биографија која својот јунак не го идеализира, туку го разложува до неговите противречности.

Алан Гринспен е роден во 1926 година во Њујорк, во еврејско семејство на романски и унгарски емигранти од царска Русија, кое рано се распаднало. Неговиот татко Херберт ги напуштил додека тој бил дете, а Алан останал централна точка на емоционалниот свет на неговата мајка, Роуз Голдсмит. Во таа динамика, Малаби гледа и подлабок психолошки образец кој се провлекува низ целиот негов живот.

Авторот се повикува и на тезата на Сигмунд Фројд дека „човекот кој бил неприкосновен миленик на мајката задржува доживотно чувство на победник, самодоверба која подоцна генерира и успех во реалноста“. Во случајот на Гринспен, според Малаби, таа рана позиција на апсолутен фокус и поддршка ја обликувала неговата подоцнежна сигурност во сопствените процени.

Студирал музика на Џулијард (Juilliard School), свирел кларинет и настапувал во џез бендот на Вуди Херман, пред да се запише на Универзитеот во Њујорк, каде што до 1950 година завршил основни и магистерски студии по економија. Докторатот го завршил на 51-годишна возраст.

Втората сопруга на Гринспен, со која беше во брак повеќе од четири децении, познатата главна дописничка за надворешни работи на NBC News и поранешна водителка на MSNBC, Андреа Мичел, на 22 јуни објави дека тој починал од компликации од Паркинсонова болест | Bloomberg

Психолошката позадина на која авторот на книгата инсистира добива интересна противречност во неговиот подоцнежен живот: повлечен, дисциплиниран и аналитичен, а истовремено дел од интелектуалните и политичките елити на Њујорк и Вашингтон.

Идеолошки радикален во младоста - поддржувач на слободниот пазар и златниот стандард, а подоцна прагматичен регулатор кој управува со еден од најкомплексните економски системи во светот.

Посебно место во неговиот ран живот зазема и неговиот близок однос со Ејн Ренд, филозофка  - претставничка на објективизмот, филозофски правец кој инсистира на рационален индивидуализам, радикален капитализам и минимална улога на државата. Гринспен ја запознал во дваесеттите години, преку тогашната сопруга Џоан Мичел. Ренд набрзо го вовела во својот „Колектив“ - затворен круг на интелектуалци кои во нејзиниот стан на Менхетен редовно се собирале за да разговараат за политика и идеи. Токму таму го добил и прекарот „гробар“, поради скромните темни костуми што ги носел и сериозниот, сведен изглед.

Во таа средина бил оформен неговиот ран економски поглед: длабока недоверба кон државната регулација и речиси идеолошка вера во саморегулацијата на пазарот. Пишувал за списанието на Ренд, „Објективист“ (The Objectivist), вклучувајќи и влијателен есеј за златниот стандард. Ренд, како што подоцна самиот ќе каже во својата книга „Ера на турбуленции“ (The Age of Turbulence) од 2007 година, станала „стабилизирачка сила“ во неговиот живот  - долгогодишна интелектуална партнерка по идеи со која ја делел вербата во рационалноста и математичката дисциплина на економијата.

Најголемата иронија на неговата кариера, која Малаби ја нагласува, е токму тоа што човекот кој сметал дека централните банки не треба да постојат на крајот станал најмоќниот централен банкар во модерната историја. Со влегувањето во институциите морал да ја напушти ригидната идеолошка рамка од младоста и да го прифати прагматизмот на власта.

Претседателот Никсон го отвори патот за Гринспен да влезе во државната служба. Гринспен имаше резерви во врска со некои од политиките на Никсон, како што се контролата на цените и платите воведени во 1971 година. Тој дури му рече на шефот на кабинетот на Никсон, Ал Хаиг, дека ќе поднесе оставка ако претседателот оди предалеку во таа насока, но тоа никогаш не се случи бидејќи Никсон брзо поднесе оставка | Depositphotos

 

Затоа, ова не е само биографија, туку и историја на модерните финансии раскажана преку неговата кариера. Тој бил толку влијателен што и претседатели: од Никсон и Форд, преку Картер и Реган, до Буш и Клинтон, како и инвеститорите, го почитувале како советник, своевиден тивок deus ex machina на американската економија.

Монетарната филозофија на „непогрешливиот архитект“ и кризата од 2008 година

Малаби детално ја следи и неговата монетарна филозофија: вербата во ниските каматни стапки како универзално средство за стабилизација и уверувањето дека пазарите треба сами да се регулираат. Таа комбинација со децении изгледала како формула за успех, но не и за време на кризата од 2007 и 2008 година, која ќе стане најболна точка во неговата кариера и предмет на сериозни критики.

За време на мандатот на претседателот Џералд Форд, Гринспен беше претседател на Советот на економски советници на САД (1974-77) | Depositphotos

Малаби и во овој контекст го прикажува Гринспен како човек растргнат меѓу две логики. Верувал дека може да ја контролира инфлацијата со помош на монетарната политика, но истовремено сметал дека надзорот над банките е суштински ограничен  - и политички и технички, бидејќи регулаторите не можат секогаш да „ги надгледуваат експертите“.

Во текот на кариерата, како „човекот кој знаеше“, интервенирал во повеќе кризи и гасел пожари во финансискиот систем, вклучувајќи го и „дот ком“ (dot.com) балонoт во 2000 година, кој го препознал, но не се обидел да го запре. Неговата логика била дека пазарот треба сам да се коригира, дури и ако тоа значи поболен пад подоцна. Истиот пристап го применил и кон пазарот на недвижности, што во кризата од 2007-2008 година ќе се покаже како негова најспорна одлука. Малаби тој парадокс го разложува преку неколку фактори.

Прво, политичкиот притисок и желбата за одржување на стабилноста и сопствениот авторитет. Гринспен, според авторот, бил свесен дека агресивното зголемување на каматните стапки или директното кочење на кредитната експанзија можело да предизвика политички и пазарен шок. Во такво опкружување, дури и централниот банкар станува заложник на сопствената репутација, смета авторот.

Гринспен не ја предизвика директно кризата, но неговиот пристап го зголеми ризикот во системот. Со брзо намалување на каматните стапки и интервенција по кризи, тој создаде очекување дека Федералните резерви секогаш ќе го „спасуваат пазарот“ (т.н. „начин на Гринспен“). Ова ги охрабри банките и инвеститорите да преземат поголеми ризици и го поттикна растот на балоните, особено на пазарот на домување, кој експлодира во 2007-2008 година | Depositphotos

Второ, неговата таканаречена „теорија на расчистување на нередот“: уверување дека е невозможно сигурно да се препознае финансиски балон пред тој да пукне и дека е подобро да се дозволи пазарот да расте, а потоа да се интервенира кога ќе дојде до колапс. Проблемот бил што во 2008 година системот станал преголем за да може да се „исчисти“ по пукањето.

Трето, идеолошката слепа точка која инаку може да биде чест придружник на луѓето на високи позиции: иако го напуштил радикализмот од раната младост и „Колективот“ од Менхетен, Гринспен задржал длабоко уверување дека големите финансиски институции се рационални и самодисциплинирани, водени од сопствениот интерес кон стабилност. Таа претпоставка се покажала опасно кревка во моментот кога системот станал премногу комплексен за сам да се коригира.

Четврто, фрагментираниот и политички ограничен регулаторен систем на САД. Дури и да сакал построга контрола, Гринспен се соочувал со мрежа на агенции, лобија и политички интереси кои туркале кон понатамошна дерегулација. Авторот наведува како Гринспен ги „калибрирал“ своите ставови за да стане прифатлив и за републиканците и за демократите, иако ги опишува и неговите судири со политичарите, вклучувајќи ги претседателите Картер, Реган и Клинтон, нивните администрации и советници.

Накратко, Малаби води кон заклучокот дека Гринспен, „како најпаметниот човек во просторијата“, секако не погрешил поради недостаток на знаење, туку поради „комбинација од политички опортунизам, институционални ограничувања и преголема вера во рационалноста на пазарот“.

Но, Малаби не нуди пресуда, туку непријатност. Бидејќи прашањето што останува не е само што направил Гринспен (или што не направил), туку дали „луѓето кои знаат“ некогаш навистина се тие што имаат контрола, или се само највидливиот слој на системот кој никој целосно не го разбира.

Можното објаснување и понатаму лебди во неговиот познат намерно нејасен начин на говор, сличен на мрморење, кој имал и свое име  - „гринспик“ (Greenspeak) или „федспик“ (Fedspeak) - симбол на една ера во која нејасностите често служеле како алатка на моќта.