Кога Никола Јокиќ во јуни 2023 го освои третиот МВП трофеј, американските коментатори масовно почнаа да пишуваат за „европеизација на НБА“. Она што го пропуштија е обратната приказна, осмислена, сè побрза и сега веќе институционално формализирана американизација на европската кошарка.
Тој процес повеќе не е само спортски феномен. Тоа е приказна за пари, сојузништва и борба за контрола на еден од најбрзо растечките спортски екосистеми на глобално ниво, борба во која во последните година и пол се смени секоја претпоставка за тоа кој со кого е и зошто.
Европската кошарка годишно генерира проценети 4,5 до 5 милијарди евра директни приходи, со трендови на раст кои, до пандемијата, континуирано ги надминуваа просеците за професионалните спортови во регионот. Сепак, зад тие бројки се крие структура што пука по сите рабови, три ривалски тела кои не можат да се договорат ниту за тоа чија лига е легитимна, клубови чии долгови би ги шокирале и најневнимателните корпоративни сметководители, како и нови играчи од Блискиот Исток чија улога за само една година премина од шпекулација во целосна оперативна реалност, со нови компликации што ниту еден деловен план не ги предвидел.
НБА и ФИБА против Евролига: Војна што конечно доби име
Кон крајот на март 2025 година, НБА и ФИБА објавија нешто што во секторот со години функционираше како јавна тајна, заедно го истражуваат формирањето на нова елитна професионална кошаркарска лига во Европа. До декември истата година проектот беше формално активиран, беа објавени повици до потенцијални клубови и инвеститори, а како време за старт е дефинирана есента 2027 година.
Советници за финансии и стратегија се „ЏП Морган“ (JPMorgan Chase) и „Реин груп“ (Raine Group), а понудите што кружат за постојани места во новата лига веќе прелиминарно достигнуваат од 500 милиони до, според некои проценки, една милијарда долари по франшиза.
Форматот што најчесто се споменува предвидува 14 до 16 тимови, од кои 10 до 12 постојани франшизи и четири до шест места што би се освојувале преку Кошаркарската лига на шампиони на ФИБА или преку завршниот пласман во домашните лиги. Листата на пазари што НБА активно ги разгледува ги вклучува Лондон, Манчестер, Париз, Мадрид, Барселона, Милано, Берлин, Минхен, Атина и Истанбул.
Во јануари 2026 година, за време на НБА интернационалните натпревари во Берлин и Лондон, комесарскиот тим предводен од Адам Силвер водеше конкретни разговори со Реал Мадрид, Барселона, Олимпија Милано, Панатинаикос, АСВЕЛ, Баерн Минхен, Манчестер Сити и АЦ Милан, но и со претставници на Саудискиот јавен инвестициски фонд и Катар спортс инвестментс, кој е сопственик на Пари Сен Жермен.
Bloomberg
И покрај тоа, тогашниот извршен директор на Евролигата, Паулиус Мотиејунас не го криеше скептицизмот, сметаше дека новиот проект може да му наштети на постојниот систем наместо да го унапреди, додека новиот извршен директор на Евролигата, Чус Буено, поранешен извршен директор на НБА Европа, од првиот ден мораше да балансира меѓу институцијата со која раководи и индустријата од која доаѓа.
Евролигата не чекаше пасивно. Соочена со заканата од губење на клучни акционери, организацијата побрза да обезбеди продолжување на договорите со повеќето клубови, врзувајќи ги до 2036 година, и започна кампања „родени, не создадени“ како одговор на наративот на НБА за „неискористена комерцијална вредност“ на европската кошарка. Десет од тринаесетте акционерски клубови на Евролига се согласија на нови долгорочни лиценци, додека Реал Мадрид, Фенербахче и АСВЕЛ задржаа преговарачка дистанца, што, намерно или не, ги става во позиција на најпосакувани кандидати за постојани места во НБА Европа.
Симптом што беше пропуштен: Алба Берлин и Туркиш ерлајнс
Додека вниманието беше насочено кон мегапреговорите меѓу лигите и инвестициските фондови, два на прв поглед помали настани од 2025 година подобро од кое било соопштение ја опишуваат состојбата во секторот.
Во мај 2025 година, Алба Берлин, клуб кој 24 години настапуваше во Евролигата и Еврокупот и кој беше една од ретките успешни приказни за финансиски одговорно управување со кошаркарски клуб, ја напушти Евролигата и премина во Кошаркарската лига на шампиони на ФИБА. Причините беа комбинирани, незадоволство од моделот на постојани лиценци кој ги фаворизира побогатите франшизи, но и стратешко позиционирање за евентуално партнерство со новиот НБА-ФИБА проект. Тоа беше првото заминување на клуб со таков профил во историјата на модерната Евролига и сигнал што не остана незабележан во управните одбори на клубовите ширум континентот.
Истото лето, Туркиш ерлајнс го заврши насловниот спонзорски договор кој од 2010 година ѝ даваше комерцијален идентитет на лигата. Крајот на партнерството вредно стотици милиони евра не беше драматичен, договорот едноставно истече, но симболиката беше јасна. Во момент кога лигата влегува во егзистенцијална криза на дефинирање и позиционирање, го загуби и најпрепознатливиот корпоративен бренд што ја следеше низ нејзините најуспешни години.
Блискиот Исток: Амбиција што ја преживеа геополитиката
Приказната за Блискиот Исток во европската кошарка во јавната перцепција започнува, и главно останува, кај името „Дубаи баскетбол“. Сепак, таа перцепција во клучни детали е неточна или застарена. „Дубаи баскетбол“ е основан во 2023 година од Абдула Саид Џума Ал Набудах и Дејан Камењашевиќ. Клубот влезе во АБА лигата во 2024 година, а веќе во сезоната 2025-26 настапува во Евролигата, како прв неизраелски тим надвор од географска Европа во историјата на натпреварувањето.
Depositphotos
Евролигата на клубот му додели петгодишна вајлдкард лиценца до сезоната 2029-30. Буџетот за првата сезона во Евролигата е поставен на 16 милиони евра, единаесетти најголем во целата лига, а спонзорското портфолио ги вклучува „Омнијат“ (Omniyat), „Еквити груп“ (Equiti Group), „Дната“ (dnata), „Адидас“ (Adidas) и Секторот за економија и туризам на Дубаи
Геополитичката компликација не го изгаси проектот. Го направи покомплексен на оперативно ниво без преседан во историјата на европската кошарка. Макаби и Хапоел Тел Авив ги играа домашните натпревари во Белград и Софија поради безбедносни причини поврзани со војната во Газа. Натпреварите на „Дубаи баскетбол“ против израелските клубови се играа без публика или беа преместувани на неутрални терени. Менаџментот на клубот мораше да балансира меѓу амбициите на сопствениците, логистика каква што ниту една европска франшиза досега немала и медиумски наратив што секој пораз го толкуваше како доказ дека проектот не функционира.
Сепак, поширокиот контекст покажува поинаку. Фајнал форот на Евролигата во 2025 година се одржа во Абу Даби, првпат надвор од географска Европа, а Одделот за култура и туризам плати околу 25 милиони долари за домаќин, што е највисок износ во историјата на натпреварувањето. „Дубаи спортс ТВ“ (Dubai Sports TV) ги обезбеди правата за пренос за целиот МЕНА регион, додека „Експириенс Абу Даби“ (Experience Abu Dhabi) и „Етихад ервејс“ (Etihad Airways) станаа главни спонзори на Евролигата и Еврокупот. Светското првенство на ФИБА во 2027 година ќе се игра во Катар. НБА претсезонските „Абу Даби гејмс“ станаа годишна институција. „Емиратс“ е спонзор на судиските униформи во НБА Купот. Блискиот Исток не е во лимбо. Тој полека, но систематски, стана структурен дел од финансиската архитектура на европската кошарка.
Финансиска анатомија на кризата: Она што ниту еден спонзор не сака да го види
Освен неколку врвни клубови со силна корпоративна или сопственичка поддршка, финансиската реалност на европската кошарка е алармантна. Истражување спроведено од УЛЕБ, делумно јавно достапно, покажува дека повеќе од 60 отсто од клубовите што настапуваат во второто и третото ниво на европските натпреварувања се во финансиски минус. Трендот не е подобрен.
Проблемите се структурни. Моделот на приходи на европските кошаркарски клубови историски е премногу зависен од една од три категории, локална политичка поддршка, еден доминантен спонзор или трансферни приходи од играчи што заминуваат во НБА. Сите три категории истовремено се под притисок.
Локалните субвенции се под удар на фискалните консолидации низ континентот. Корпоративната побарувачка за насловни спонзорства не растеше пропорционално со амбициите на клубовите. А трансфер-пазарот, парадоксално, страда од сопствената зрелост, заминувањата во НБА се чести, но средствата што пристигнуваат ретко се доволни да го покријат спортскиот и комерцијалниот вакуум што го остава играчот.
Реал Мадрид и Барселона имаат модели што функционираат затоа што кошаркарскиот бренд „паразитира“, во позитивна смисла, на глобалната препознатливост на фудбалските брендови. Анадолу Ефес, ЦСКА и Панатинаикос опстојуваат поради специфични сопственички и корпоративни структури. Меѓутоа, за останатите, ликвидноста е главна цел.
Bloomberg
„Секоја сезона во Евролигата имате три до четири клуба кои всушност не знаат дали ќе можат да ги исплатат платите во март“, изјави лице блиско до администрацијата на УЛЕБ, пренесоа медиумите. „Тоа не е тајна. Тоа е нормална појава што сите ја прифаќаат како неизбежна.“ Тоа не е одржливо во момент кога индустријата се позиционира за капитал каков што досега не видела.
Каде одат 500 милијарди долари спортски капитал
Приватниот капитал во спортот достигна ниво на активност без преседан. Проценетите комерцијални приходи на европската кошарка сочинуваат помалку од еден отсто од вкупниот европски спортски и медиумски пазар вреден 45 милијарди долари, и токму тој јаз меѓу потенцијалот и реализацијата е она што НБА и ФИБА им го продаваат на инвеститорите како „аргумент за влез“.
Проблемот е следен, капиталот бара транспарентност, предвидливост и структура што ги минимизира регулаторните ризици. Европската кошарка во пролетта 2026 нуди турбуленции на сите фронтови, два ривалски управувачки модели во директна конфронтација, пазари длабоко фрагментирани по национални линии и геополитички варијабли што не можат да се моделираат во стандардните due diligence процеси.
Тоа не значи дека капиталот нема да дојде. Значи дека ќе дојде под услови што ги диктираат инвеститорите, а не спортот. За разлика од НБА, каде што инвестициите на суверените фондови од Заливот се ограничени, НБА Европа планира да функционира со полиберални правила во тој поглед, што директно ја отвора вратата за Саудискиот ПИФ и катарските фондови кои веќе се на преговарачките маси.
Во оптимистичко сценарио, НБА Европа и Евролигата наоѓаат модел на коегзистенција во кој двете лиги опстојуваат, ФИБА добива структурни гаранции за репрезентативните натпреварувања, капиталот од Блискиот Исток и западните западните фондови на приватен капитал во регулирана рамка, и спортот доживува раст што конечно го става рамо до рамо со фудбалот и тенисот.
Песимистичкото сценарио носи институционална војна што се продлабочува до точка на пукање, клубовите избираат страни, помалите пазари остануваат без витална инфраструктура, а европската кошарка во 2030 година наликува на фрагментирана, финансиски исцрпена верзија на она што беше во 2015.
Меѓу овие две сценарија се одлуките што се носат токму сега, во конференциските сали во Минхен, Истанбул, Њујорк и Женева. Историски пресудниот дел од тие разговори, сепак, сè почесто се одвива во Дубаи, кој повеќе не е симбол на амбиција. Тој сега е полноправен играч.
.webp){kind=icon}
