Кредитирање со помош на „робот“ – како македонските банки користат ВИ?

Денес сите зборуваат за вештачка интелигенција (ВИ), а ништо поинаква не е ситуацијата и во банкарскиот сектор. И покрај тоа што анализата на „Блумберг Адрија“ покажа дека на банките во регионов одлично им оди и без примена на ВИ, неодамнешната анкета на Народната банка покажа дека речиси половина од македонските банки (46 проценти) во наредните три години планираат да вложат во вештачка интелигенција за потребите на вршењето на банкарските активности.

Ние, пак, прашавме неколку од поголемите банки во земјава дали и како користат вештачка интелигенција во моментов и што планираат на тоа поле во периодот што следува. Добивме одговори само од „Комерцијална банка“ 

Од „Комерцијална“ ни рекоа дека активно тестираат и применуваат решенија базирани на ВИ во повеќе процеси со цел да ја зголемат ефикасноста, да ги автоматизираат процесите и да ги намалат оперативните ризици.

„Во областа на управување со ризици и спречување измами користиме модели за детекција на сомнителни трансакции со повисока стапка на точност, за процена на кредитен ризик со цел рано откривање ризични клиенти и за идентификација на аномалии во однесувањето на корисниците“, објаснуваат од „Комерцијална“.

Во делот на корисничката поддршка и дигиталните канали, банката планира интеграција на четбот (chatbot), виртуелен асистент којшто ќе одговара на основни прашања од клиенти и ќе дава инструкции за трансакции. „Барањата од корисниците веќе автоматски се категоризираат и се насочуваат кон соодветните оддели“, додаваат оттаму.

Во рамките на интерните процеси, пак, „Комерцијална банка“ користи ВИ за консултирање околу правни документи и анализа на договори, „Inteligent OCR“ за обработка на лични документи, потврди и договори, алгоритми за предиктивно одржување во ИТ-инфраструктурата, како и за автоматско генерирање извештаи и класификација на е-пошта.

Фото: Александар Димитриоски/Bloomberg Adria

 

Банката и за следниот период планира значајни инвестиции за модернизација и безбедна интеграција на ВИ во работењето.

„Инвестициите ќе бидат насочени кон технолошки платформи и системи, како аналитички решенија за кредитен ризик потпомогнати од ВИ, процедури против перење пари (AML) и за сајбер-безбедност, системи за анализа на корисничко однесување, предиктивни модели за оптимизација на ликвидност и финансиски операции, како и решенија за автоматизирана обработка на документи.

Банката ќе вложува во развој и на интерни модели и операции на машинско учење, ML Ops, со фокус на контроли за регулаторна усогласеност (AI Governance), инфраструктура за безбедно тренирање и употреба на ВИ-модели, како и алатки за Explainable AI (XAI), во согласност со регулативата на Европската Унија (EU AI Act).

На клиентите ќе им понудиме нови услуги во насока на подобрени дигитални асистенти, персонализирани банкарски понуди и автоматизирани процеси во делот на идентификација и верификација без физичко присуство.

Банката ќе инвестира и во обука на кадар и развој на нови процедури, преку програми за анализа на податоци (data science), машинско учење и сајбер-безбедност, како и во развој на интерни политики и процедури за безбедна употреба на ВИ и за нејзина интеграција во управувањето со оперативен ризик“, истакнуваат од „Комерцијална банка“.

Како што истакна неодамна Руди Лукачиќ, аналитичар за макроекономија и пазарите на капитал во „Блумберг Адрија“, примената на ВИ во банкарството и на глобално ниво се наоѓа во раните фази, што не треба да изненадува, бидејќи до пред неколку години само најголемите светски технолошки компании, како што се „Амазон“ (Amazon), „Алфабет“ (Alphabet) или „Мета“ (Meta), имаа можност да имплементираат ВИ во своето работење.

Сега е во тек голем инвестициски циклус што го следи глобалниот ВИ-бум. Според податоците со кои располага нашиот аналитичар, глобалните банки само во текот на минатата година го споменале терминот ВИ повеќе од илјадапати во своите извештаи и комуникации.

Речиси половина од банките во светот сѐ уште не користат ВИ

Но приказната е едно, а имплементацијата друго, па, така, анализата на „Блумберг“ на разговори со стотици светски банки покажала дека 44 отсто од нив воопшто не користат ВИ или уште се во тест-фаза. Како најголеми пречки за имплементацијата се истакнуваат недостигот од стручен кадар и отежнатата интеграција на ВИ-решенија во постојните ИТ-системи.

Сепак, инвестициите на банките покажуваат дека сè повеќе се водат според максимата „дела, не зборови“ (put your money where you mouth is).

Имено, бројките покажуваат дека банките минатата година инвестирале 600 милијарди долари во технолошки развој, од кои 30 милијарди долари се вложени во вештачка интелигенција. До 2028 година се очекува инвестициите во ВИ да пораснат на околу 80 милијарди долари.

Bloomberg

 

Џејми Дајмон, извршниот директор на една од најголемите инвестициски банки на Волстрит, „ЏП Морган“ (JP Morgan Chase & Co.),  изјави дека банката годишно троши околу две милијарди долари за развој на технологии поврзани со вештачката интелигенција – и дека од тие инвестиции веќе остварува исто толкави заштеди секоја година.

„Знаеме дека тоа носи милијарди долари заштеди, а верувам дека ова е само врвот на ледениот брег“, изјави Дајмон во интервју за телевизијата „Блумберг“ (Bloomberg TV).

Дајмон постојано ги истакнува можностите што ги носи вештачката интелигенција, иако таа може да доведе до укинување одредени работни места. Тој нагласува дека банката веќе има стотици практични примени на оваа технологија – бројка што веројатно ќе продолжи да расте – и дека ВИ може да му помогне на човештвото да пронајде лек против ракот и да ги скрати работните недели.

Ризици што ги носи ВИ во банкарското работење

Во рамките на горенаведената анкета на Народната банка, само три од испитаните македонски банки го квантифицирале и износот што планираат да го вложат – до 0,25 отсто од сопствените средства. Преостанатите не се сигурни колкав дел од сопствените средства би одвоиле за вештачка интелигенција, покажа испитувањето во кое сите 13 банки во земјава ги согледуваат деловните активности и ризиците од работењето во 2025 година.

Меѓутоа, користењето ВИ покрај големи можности, има и сериозни предизвици, па и во самата анкета речиси една третина од банките (31 отсто) го навеле брзиот напредок на ВИ како еден од најголемите ризици врз нивното работење.

Во „Комерцијална банка“ сметаат дека еден од најголемите ризици во оваа сфера е поврзан со неточни или пристрасни модели, кои може да доведат до погрешни автоматизирани одлуки или дискриминација.
„За да го спречиме тоа, воведуваме методи за т.н. Explainable AI, редовна валидација и ревизија на моделите, како и строга политика за управување со вештачка интелигенција (AI Governance), во согласност со меѓународните стандарди“, велат од банката.

Друг важен предизвик е заштитата на личните податоци и безбедноста бидејќи ВИ бара големи количества податоци. Затоа во „Комерцијална“ применуваат механизми за анонимност и минимизирање на податоците, ограничен пристап до податоци при тренирање модели и, каде што е можно, локално (on-prem) тренирање.

„Недостигот од експерти е уште еден фактор. За да го надминеме, инвестираме во обуки и развој на стручен кадар, развиваме партнерства со универзитети и компании и дефинираме нови ВИ-поврзани позиции во банката.

Интеграцијата со постојните системи исто така бара внимание. Решението е постепена имплементација, користење софтвер (т.н. middleware) за поврзување со основните банкарски операции (core banking), со менаџментот на односите со корисници (CRM), со системите за борба против перење пари (AML) и други системи. Конечно, регулаторните барања се предизвик што го решаваме преку усогласување со идната регулатива на Европската Унија за вештачката интелигенција (EU AI Act), изготвување процена на ризиците од ВИ (AI Risk Assessment) и со документација за транспарентност и контрола на модели.“