Дали ВИ навистина носи напредок во развојот на лекови?

Добивањето одобрение за лек од американската Управа за храна и лекови (ФДА) често изгледа како лотарија, со неизвесни шанси за успех, кој може да стигне дури години подоцна. Во просек се потребни околу десет години, како и повеќе од една милијарда долари, за лекот да помине низ сите фази на клинички испитувања, а околу 90 отсто од препаратите никогаш не стигнуваат толку далеку. 

 

Дел од проблемот лежи во начинот на кој истражувачите доаѓаат до прогрес во терапиите. До неодамна научниците поставуваа хипотеза и спроведуваа многу тестови за да пронајдат хемиска супстанција што е способна да блокира, на пример, протеин што предизвикува болест. Потоа спроведуваа дополнителни тестови за да видат дали можат тој лек да го направат поефикасен, побезбеден и со подолготрајно дејство, што е ризичен процес, кој одзема многу време. Фармацевтската индустрија се обидува со помош на вештачката интелигенција (ВИ) целиот тој процес да го забрза и да го направи попредвидлив.

Извршниот директор на компанијата „Антропик“, Дарио Амодеи, изјави дека ВИ ќе помогне да се елиминираат повеќето видови рак со тоа што ќе го олесни приспособувањето на терапиите кон ДНК-профилот на пациентот. Фармацевтските компании, се чини, го делат неговиот оптимизам.

Во првите четири месеци од оваа година, „Ели Лили“, „Санофи“, „Ново Нордиск“ и други индустриски гиганти склучија повеќе од 50 договори за лиценцирање со компании за вештачка интелигенција за да го забрзаат процесот на откривање лекови. Толку договори приближно биле склучени во текот на целата 2025 година. Ако бидат исполнети сите договорени клинички и регулаторни цели, производителите на лекови ќе им исплатат на своите нови партнери повеќе од 30 милијарди долари, покажуваат податоците на „Блумберг интелиџенс“.

Сепак, иако големите фармацевтски компании вложуваат огромни средства во оваа технологија, постои причина за претпазливост: ФДА никогаш не одобрила терапија што била осмислена од вештачка интелигенција; никој не знае дали ВИ-моделите можат да произведат лек што ќе биде одобрен. Некои терапии направени со помош на ВИ паднаа на клинички испитувања, додека други се сведуваат на релативно мали подобрувања на постојните лекови. Нема големи пробиви кај состојби што тешко се лекуваат, како што е Алцхајмеровата болест.

Раните успеси на оваа индустрија со ВИ главно се однесуваа на болести чија основна причина и терапевтска цел се добро познати, вели Дерек Лоу, научник што работи на развој на лекови и пишува за блогот „Ин д’ Пајплајн“, посветен на оваа индустрија.

„Нема ништо лошо во тоа“, вели тој, „но тоа не е онаа неверојатна револуција со ВИ што луѓето ја замислуваат“.

Тоа не ги спречи фармацевтските компании да ја применат ВИ во раните фази од развојот на лекови за да видат што може да постигне. Научниците во тие компании ги обучуваат ВИ-моделите на големи бази на податоци за протеини, клучните составни елементи на клетките. Со помош на „Алфа фолд“, модел развиен од добитници на Нобелова награда што создава тродимензионални прикази на протеините, тие сè побрзо создаваат молекули што би можеле да се претворат во терапии. (Авторите на програмата „Алфа фолд“, Демис Хасабис и Џон Џампер, ја добија Нобеловата награда за хемија во 2024 година. Половина од наградата ја добија за револуционерниот систем со ВИ што успешно ја предвидува тродимензионалната структура на протеините, додека другата половина му припадна на *Дејвид Бејкер за компјутерскиот дизајн на протеини; заб. на прев.).

Алекс Жаворонков, извршен директор на биотехнолошката компанија насочена кон ВИ „Инсилико медисин“ (ИМ), вели дека на таа компанија ѝ биле потребни околу девет месеци за да го помине патот од идеја за лек до завршување на претклиничките испитувања. Тој процес обично трае од три до пет години.

„Наместо да барате едно совршено решение, создавате грст идеални кандидати“, вели тој.

Низ целата индустрија резултатите, барем во почетните фази, се ветувачки. Студијата на консултантската компанија „Бостон консалтинг груп“ (БКГ) од 2024 година, која опфатила повеќе од сто биотехнолошки компании насочени кон вештачка интелигенција, покажала дека во првата фаза од клиничките испитувања, кога главно се тестира безбедноста, лековите создадени со помош на ВИ имаат стапка на успех поголема од 80 проценти, што е значително повеќе од историскиот просек, кој изнесува од 40 до 60 проценти. Сепак, истражувачите откриле дека потоа ВИ ја губи предноста. Во втората фаза од испитувањата, кога се проверува ефикасноста на терапиите, стапката на успех на лековите направени со помош на ВИ изнесувала само околу 40 проценти, што е приближно на нивото на просекот во индустријата.

Крис Мејер, генерален директор во БКГ и еден од авторите на студијата, предупредува дека не треба прерано да се носат заклучоци, бидејќи релативно мал број лекови направени со помош на ВИ стигнале до подоцнежните фази од испитувањата. Сепак, ако овие податоци се потврдат, вели тој, „тоа само покажува дека предвидувањето на ефикасноста на лекот е исклучително тешка задача“.

Основниот предизвик е во тоа што човечката биологија и понатаму во голема мера е мистерија, а главните причини поради кои лековите не поминуваат - на пример, кога научниците целат на погрешни ензими или не сфаќаат дека лекот е токсичен за луѓето - не можат целосно да се отстранат со помош на ВИ. Лоу за себе вели дека е „песимист на пократок рок и оптимист на подолг рок“ кога станува збор за очекувањата дека ВИ ќе го направи развојот на лекови побрз, поевтин и поуспешен.

„Тоа во основа не е невозможно, но е навистина, навистина тешко, и мораме да знаеме многу повеќе отколку што знаеме сега“, вели тој.

Некои фармацевтски компании што развиваат лекови со помош на ВИ се соочија со неуспеси. Компанијата „Рекурсион фармасјутикалс“ (РФ) од Солт Лејк Сити, која минатата година склучи партнерства со големи фармацевтски компании како што се „Санофи“ и „Рош“, како и со технолошки гиганти како компанијата „Енвидија“, отпуштила 20 проценти од вработените и го прекинала развојот на одредени лекови по разочарувачки резултати. Портпаролот на РФ изјави дека компанијата им дава приоритет на терапиите за кои „веруваме дека имаме очигледна предност“.

Основана пред 13 години, компанијата РФ сè уште нема доведено ниту еден лек до завршната фаза на испитувања. Извршната директорка Најат Кан во едно интервју изјави дека било потребно време за да се изгради инфраструктурата, вклучувајќи ги и збирките на податоци што се користат за обучување на ВИ-моделите на оваа компанија. Компанијата кон крајот на минатата година објави ветувачки рани резултати во лекувањето ретка болест што може да доведе до рак на дебелото црево. Кан тоа го нарече „прв клинички доказ на концепт“ на компанијата.

Вештачката интелигенција со години ја следат и преголеми очекувања и преголем скептицизам, вели Кан. Компаниите во фармацевтската индустрија, вклучувајќи ја и РФ, навистина се фокусираат на тоа да понудат конкретни докази дека можат да создаваат подобри лекови, наведува таа.

Уште една компанија што користи ВИ, „Џенерејт биомедисинс“ (ЏБ), го прекина развојот на терапија наменета за заштита на лица со ослабен имунитет од ковид-19, наведувајќи ги како причина „променливите пазарни услови“ и високите трошоци за спроведување обемно клиничко испитување. Сепак, оваа биотехнолошка компанија, која постои осум години, би можела да биде првата што ќе добие одобрение од ФДА за лек создаден со помош на ВИ.

Нејзината терапија за тешка форма на астма неодамна влезе во завршните фази на клиничкото испитување, што е последниот чекор што треба да го помине пред излегување на пазарот. Резултатите би можеле да бидат познати во 2028 година. Лекот не е особено револуционерен - тој претставува подобрена верзија на постоен лек за астма, кој пациентите би го земале еднаш на шест месеци наместо на секои четири недели. Извршниот директор Мајк Нели вели дека компанијата поставила скромна цел за да биде сигурна дека лекот направен со помош на ВИ ќе биде ефикасен во испитувањата врз луѓе.

„Нашата амбиција, како што ќе напредуваме, е да се свртиме кон она што денес се смета за неизлечиво“.

Некои набљудувачи сметаат дека самиот факт што ВИ е толку блиску до создавање лек што луѓето навистина ќе го користат претставува пресвртница.

„Сега имаме вистински молекули што се откриени и кои влегуваат во вистински клинички испитувања, а некои од нив веќе даваат резултати“, вели Мејер од БКГ.

„Тоа го сметам за многу охрабрувачко“.