Пазарот на трудот во САД е нестабилен

Кога „Старбакс“ (Starbucks) отпушти 900 лица од своите вработени во септември, економистите дури не ни трепнаа со око. На крајот на краиштата, синџирот на кафетерии веќе спроведе чистка како дел од новиот напор на менаџментот за нормализирање на бизнисот на производителот на „фрапучино“ (Frappuccino е заштитен знак на „Старбакс“ за неговата линија ладни пијалаци од кафе). Во октомври „Таргет“ (Target) објави дека ќе затвори 1.800 работни места во обид побрзо да излезе од рецесијата. Значи, за секое отпуштање во корпорациите постои јасно објаснување што компаниите го наведуваат во своите најави. Така, „Амазон“ (Amazon) ја обвини вештачката интелигенција (ВИ) за затворањето на 14.000 работни места во корпорацијата, „Парамаунт“ (Paramount) го оправда отпуштањето на 1.000 работници со штотуку завршеното спојување со друга компанија, а производителот на пиво „Молсон Курс“ (Molson Coors) отпушти 400 работници затоа што не може да ги натера потрошувачите што се свесни за јаглехидратите да пијат доволно пиво.

 

 

Гледајќи ги овие најави одделно, секоја може да се окарактеризира како случаен настан. Меѓутоа, ако ги разгледуваме заедно, тогаш веќе можеме да ги издвоиме мислењата на неколку економисти што изразуваат загриженост дека неодамнешната низа на отпуштања почнува да изгледа помалку како поединечно стегање на ременот, а повеќе како предупредувачки знак.

„Има значителен број добро етаблирани компании што спроведуваат доста големи отпуштања на работници“, вели Ден Норт, виш економист во осигурителната компанија „Алијанц трејд америкас“ (Allianz Trade Americas). Можеби ќе почнеме да се прашуваме дали ова се случајни настани.

Бројот на работници отпуштени во 2025 година е најголем од 2020 година.

Најавени укинувања на работни места во САД по квартали
Извор: Challenger, Gray & Christmas
Забелешка: Во моментот на пишувањето податоците за четвртиот квартал од 2025 година сè уште не беа објавени Bloomberg Businessweek

 

Во последно време е потешко од вообичаено да се добие претстава за пазарот на трудот во САД бидејќи неколку агенции што објавуваат клучни економски податоци, вклучувајќи го и Бирото за статистика на трудот - еден од најважните извори на сигурна економска статистика во САД - молчеа за време на затворањето на владата. Дури и пред затворањето, притисокот на американскиот претседател Доналд Трамп да ја намали владата на САД остави празнини во огромниот статистички систем на земјата. Меѓутоа, приватните збирки на податоци помогнаа да се пополни дел од тие празнини.

Извештајот на фирмата за вработување „Челинџер, Греј и Кристмас“ (Challenger, Gray & Christmas) покажа речиси 950.000 отпуштања во САД во 2025 година, и тоа само до септември, што претставува најголем број на отпуштања во тие девет месеци споредено со изминатите пет години. Со исклучок на првата година од пандемијата на ковид-19, бројот на отпуштања во САД само во деветте месеци веќе го надмина бројот на отпуштања во сите 12 месеци од секоја година почнувајќи од 2009-та. Кога некоја ситуација се толкува како речиси најлоша од големата рецесија, Норт вели: „Тоа не е баш охрабрувачки“.

Владиниот сектор е најтешко погоден, со речиси 300.000 отпуштања во 2025 година, според листата на „Челинџер“, но и другите индустрии не останаа недопрени, вклучувајќи ги технологијата и малопродажбата. Корпоративните отпуштања што во 2025 година ги објави „Саутвест ерлајнс“ (Southwest Airlines) ги означија првите големи отпуштања во нејзината историја.

До неодамна американскиот пазар на трудот беше опишан, како што го нарекуваат економистите, како пазар со „малку вработување и малку отпуштања“. Имено, повеќето компании се спротивставуваа на отпуштањата, па и на резервите од работници во случај да им бидат потребни подоцна, иако бавно ги пополнуваа отворените позиции и понекогаш вршеа бесконечно обемни и долги проверки на заднината на кандидатите за работа. Делумно, таквото однесување е веројатно резултат на фрустрација од процедурите за вработување за време на пандемијата, кога бројот на слободни работни места и стапката на отпуштања достигнаа рекордни вредности.

„Во моментов има толку многу достапни работници што компаниите, генерално, можеби нема да треба да ги задржат работниците подолго отколку што им е потребно“, вели Вероника Кларк, економистка во компанијата „Ситигруп“ (Citigroup). Норт е поотворен кога вели: „Веќе не сме само во средина со ‘малку вработување, малку отпуштање’, туку во она што може да се нарече ‘отпуштаме’“.

Обемот и брзината на отпуштањата сугерираат дека менаџерите, охрабрени од развојот на вештачката интелигенција и автоматизацијата, генерално повеќе не се плашат од отпуштања. Повеќе од 60 проценти од раководителите анкетирани на Линкдин (LinkedIn) во 2025 година рекоа дека ВИ на крајот ќе преземе дел од задачите што моментално ги извршуваат вработените на почетно ниво. Во исто време, наместо да ги префрлат сите даночни трошоци на потрошувачите преку зголемување на цените, многу големи компании ги амортизираа дополнителните давачки и одлучија да ги намалат трошоците за работна сила за да го заштитат својот профит.
Повеќето економисти сè уште не алармираат. Слично на тоа, претседателот на Федералните резерви (Фед), Џером Пауел, гледа само „многу постепено ладење“ на пазарот на трудот, „но ништо повеќе од тоа“. Без оглед на тоа, пазарот е во состојба на висока готовност поради знаци на понатамошно влошување. Прво и најважно, Кларк вели дека загриженоста би се зголемила ако бројот на првични барања за невработеност е 260.000 или поголем, наместо да биде во опсегот од 220.000 до 240.000, колку што беа во поголемиот дел од минатата година. Кори Стал, виш економист на онлајн порталот за работа Индид (Indeed), рече дека ги следи понатамошните отпуштања во нетехнолошките сектори, вклучувајќи ги транспортот и малопродажбата, бидејќи ситуацијата во тие сектори е индикатор „кога е навистина време за загриженост“.

Засега, компаниите што немаат сознанија за тоа што следува повеќе од вообичаено се потпираат на привремени работници. Побарувачката за привремени помошници се зголеми во последните месеци, по околу тригодишен пад, според Ноа Јосиф, главен економист во Американската асоцијација на трудот. Дел од таа побарувачка може да биде поврзан со вработување за време на празничната сезона (во САД тоа е периодот од Денот на благодарноста до средината на јануари), но компаниите се свртуваат кон привремени работници и за да ги задоволат своите потреби за постојани работници на неопределено време, кои истовремено ги отпуштаат, вели тој.

Привремената работа не е големо олеснување за луѓе како Џон Стиглер. Работникот од околината на Чикаго, вработен во компанија за аудиовизуелни инсталации, бил свесен за намалениот обем за работа, но сепак бил изненаден кога неговиот менаџер го отпуштил на почетокот на октомври, веднаш по завршувањето на 10-часовна смена. Неговиот шеф едноставно му рекол: „Немаме работа“. Како член на синдикатот, Стиглер се надева дека наскоро ќе најде друга работа во својата струка - програмирање електронска опрема. И онака на своја 65-годишна возраст тој планирал наскоро да се пензионира. „Имам повеќе среќа од многу мои колеги во нивните 30-ти и 40-ти години, кои се прашуваат каде следно ќе најдат работа.“