Климата почна да ја одредува цената на храната

Летото 2022 година во Европа не остана запаметено само по рекордните температури. Во Шпанија маслиновите насади гореа на 46 степени, северна Италија минуваше низ најлошата суша во последните 70 години, а во Обединетото Кралство производството на пилешко месо падна за девет проценти бидејќи животните тешко ја поднесуваа жештината. Зад тие сцени не остана само штета на полињата, фармите и насадите - остана и трага во цените.

Истражувачите подоцна проценија дека климатските промени го зголемиле просекот на температурите во Европа за 1,25 степени, а на некои места и за 5,7 степени. Екстремната жештина ги зголеми цените на храната во Европа за околу 0,7 проценти, а вкупната инфлација за околу 0,3 проценти. Во годината кога инфлацијата веќе беше поттикната од закрепнувањето по пандемијата и војната во Украина, климата се појави како дополнителен извор на притисок.

Една од раните проценки покажува дека повисоките температури до 2035 година би можеле да ги зголемат потрошувачките цени на глобално ниво за најмногу 1,2 проценти годишно, а во Европа за најмногу 0,76 проценти годишно, при што најголемиот дел од притисокот би доаѓал преку цените на храната.

Овој феномен сè почесто се нарекува климатска инфлација. Не станува збор за посебна статистичка категорија, туку за аналитички концепт кој се обидува да го опфати она што потрошувачите веќе го чувствуваат. Сушата ги намалува приносите, топлотниот бран ги зголемува трошоците за ладење и енергија, поплавата ги оштетува патиштата и го прекинува снабдувањето - а сето тоа постепено се претвора во цени на храна, енергија, транспорт и осигурување.

Хрватската народна банка притоа ја разликува климатската инфлација од гринфлација (greenflation) и фисилфлација (fossilflation). Климатската инфлација произлегува од физички климатски шокови, како суши, топлотни бранови и поплави. Гринфлацијата се врзува за трошоците на зелената транзиција, а фосилфлацијата за цените на фосилните горива, често под влијание на геополитика. Во реалниот живот овие ефекти често се преплетуваат, што ги прави тешки за мерење, но сè потешки за игнорирање.

Приносот повеќе не е просек, туку ризик

Земјоделството е првиот канал преку кој климата се претвора во цена. Тоа во регионот се гледа речиси насекаде, иако секоја земја има своја ранливост.

Во Хрватска последниве години највидливи се осцилациите кај полјоделските култури. Консултантката за земјоделство Ѕвездана Блажиќ наведува дека приносот на пченка паднал од девет тони по хектар во 2019 на 6,1 тон во посебно сушната 2022 година. Вкупното производство тогаш паднало на 1,64 милиони тони, речиси 30 проценти помалку отколку во 2020. Слично се случило и со пченицата, чиј принос се движел од 6,7 тони по хектар во поволна 2021 до 4,8 тони во 2023 година.

Особено драматичен пример била шеќерната репка. Според податоците на Блажиќ, производството во сезоните 2023 и 2024 паднало за речиси 28 проценти, а во делови од источна Хрватска штетите надминале 80 проценти од родот.

„Климатските промени сè посилно влијаат врз хрватското земјоделство. Осцилациите повеќе не се исклучок, туку стануваат ново нормално во земјоделското производство“, вели Блажиќ.

Србија нуди уште поостра статистичка слика. Владe Зариќ, професор на Земјоделскиот факултет во Белград, наведува дека според податоците на Републичкиот завод за статистика, од 2023 до 2025 приносите на клучните полјоделски култури силно паднале. Приносот на пченка е намален за 38,9 проценти, а на соја за 42,9 проценти. Кај сточната храна, приносот на луцерка паднал за 27,3 проценти, а на детелина за 34,1 проценти. Пад се гледа и кај овоштарството: приносот на слива е помал за 10,2 проценти, на малина за 17,3 проценти, а на вишна за 44,6 проценти.

Зариќ предупредува дека климатските екстреми ја намалуваат и количината и квалитетот на производите. Тоа значи дека производителот не губи само дел од родот, туку често добива стока со послаба пазарна вредност.

Во Босна и Херцеговина прецизното мерење е дополнително отежнато од недостигот на систематско следење. Жељко Вашко, професор на Земјоделскиот факултет во Бања Лука, вели дека последиците од екстремните временски услови не е лесно да се видат преку редовната статистика на приносите, но производителите добро ги познаваат. Приносите на овошје сè почесто страдаат од доцни мразови, кои станаа правило, а не исклучок. Зеленчукот и полјоделските култури трпат од долготрајни суши, град, ветер и интензивни врнежи.

„Неповолните климатски влијанија често се одразуваат и на квалитетот на земјоделските производи, што ја намалува нивната употребливост и приходите на земјоделците“, истакнува Вашко.

Во Македонија, деканот на Факултетот за земјоделски науки и храна во Скопје, Миле Маркоски, предупредува дека сушите, топлотните бранови, градот и поројните дождови престанале да бидат изолирани појави. Најмногу страдаат културите зависни од вода - меѓу нив пченка, ориз, луцерка, зеленчук, лозје и овоштарници. Во 2024 година е забележан пад на производството на ориз од 6,9 проценти, сончоглед од 10,2 проценти и луцерка од 6,7 проценти.

Миле Маркоски, декан на Факултетот за земјоделски наука и храна во Скопје/Приватна архива

Маркоски особено ја нагласува и промена во начинот на кој земјоделците денес размислуваат за производството. „Земјоделците повеќе не зборуваат за просечен принос, туку за ризик од принос“, вели Маркоски.

Кај пченката, додава тој, падот на приносот во сушни години може да достигне од 20 до 40 проценти во региони без наводнување. Кај лозјето не паѓа само количината, туку се менува и квалитетот на грозјето - од шеќери до киселини - што директно се одразува на винската индустрија.

Словенија на прв поглед не го следи истиот образец како остатокот од регионот, но и таму земјоделството повеќе не може да се потпира на старите временски модели. Податоците на словенечкиот статистички завод за 2025 покажуваат дека вредноста на растителното производство е околу четири проценти пониска од претходната година, пред сè поради помалиот обем на производство. Првите проценки укажуваат на пад од околу шест проценти, и покрај повисоките цени.

Кај одредени култури падот е поизразен. Временските услови негативно влијаеа врз хмељот, чиј очекуван род бил десетина помал од претходната година, додека просечниот принос бил околу петина под десетгодишниот просек. Слаба сезона е забежана и кај доцниот компир, со принос девет проценти понизок од 2024 и седум проценти под просекот.

Истовремено, словенечката агенција за животна средина предупредува дека земјоделските суши последниве децении стануваат сè почести и поинтензивни, и се појавуваат во периоди и области каде претходно не биле значаен проблем.

Од нива до полица

Најголемата замка на климатската инфлација е тоа што нејзиниот ефект не застанува таму каде што настанал. Ако сушата ја погоди пченката, последицата не е само поскапа пченка. Поскапува сточната храна, потоа производството на месо, млеко и јајца, а на крај и преработената храна.

„Намалувањето на приносот условува помала понуда од домашни извори и последично раст на цените на сточната храна, со што доаѓа до зголемување на трошоците за производство во сточарството, што се одразува со раст на цените на храната“, објаснува Зариќ.

Македонскиот експерт Маркоски зборува за мултипликативен ефект. Помал принос значи повисока цена на суровината, повисока цена на суровината значи поскапа сточна храна, поскапа сточна храна значи поскапо млеко и месо, а тоа на крај се претвора во поширока инфлација на храната.

Хрватска го има истиот проблем. Блажиќ истакнува дека пченката е една од најизложените полјоделски култури поради чувствителноста на летните суши и високите температури во клучните фази на развој. Нејзиното значење не е само во цената на самата култура, туку и во улогата што ја има во сточарското производство.

„Кога растат цените на сточната храна, посредно растат и трошоците за производство на месо, млеко и јајца“, додава Блажиќ.

Сточарството притоа е погодено двојно. Од една страна растат трошоците за храна за животните, а од друга топлотните бранови директно ја намалуваат продуктивноста. Блажиќ наведува дека за време на екстремни летни периоди производството на млеко по крава може да падне за 10 до 20 проценти, а при долготрајни топлотни бранови и повеќе. Високите температури и влажноста го намалуваат внесот на храна кај животните, ја зголемуваат потрошувачката на енергија за ладење на организмот и влијаат на здравјето, репродукцијата и квалитетот на млекото.

Зариќ наведува ист образец за Србија. Животните при повисоки температури трошат значителен дел од енергијата за одржување на кондицијата, а помалку за производство. Кравите, на пример, ја намалуваат млечноста.

Кај овошјето и зеленчукот преносот на цените може да биде уште побрз. Станува збор за производи со пократки синџири на снабдување и помали можности за складирање. Ако град, мраз или топлотен бран уништат дел од родот, малопродажните цени реагираат многу побрзо отколку кај производи што можат подолго да се чуваат или да бидат заменети со увоз.

Увозот повеќе не делува како сигурен амортизер

Долго време се претпоставуваше дека малите земји дел од климатските шокови можат да ги ублажат преку увоз. Ако домашното производство потфрли, стоката може да се набави од друга земја. Меѓутоа, таа логика станува сè послаба во свет во кој климатските нарушувања истовремено ги погодуваат големите производствени региони.

Блажиќ предупредува дека Хрватска не е изолиран пазар. Климатските нарушувања во големи извозници како САД, Бразил или Украина влијаат врз берзанските цени на земјоделските производи, а со тоа и врз цените што ги чувствуваат хрватските потрошувачи. „Хрватска е дел од европскиот и глобалниот пазар на храна, па климатските нарушувања во големите извозници исто така влијаат на цените што ги чувствуваат хрватските потрошувачи“, вели Блажиќ.

Вашко за Босна и Херцеговина додава дека цените на храната таму не се формираат само според трошоците на домашното производство, туку во голема мера под влијание на цените на увезената храна. БиХ, вели тој, никогаш не произведувала доволно храна за да го прехрани своето население. Во поранешна Југославија недостигот се надоместувал од другите републики, а денес од соседните и бројни други земји.

Според Вашко, увозот може да го ублажи притисокот ако шоковите не се истовремени во сите делови на светот. Но ако растот на цените го зафати глобалниот пазар, истата храна ќе биде поскапа и во БиХ.

Слично предупредува и Зариќ. „Бидејќи климатските промени се светски феномен, не може да се очекува дека увозот на храна ќе биде поволен“, вели тој.

Тоа е важна промена. Климатската инфлација повеќе не може да се гледа само како домашен земјоделски проблем. Таа доаѓа преку увозот, берзанските цени, енергијата, суровините и транспортот.

Централните банки сè потешко ја одвојуваат климата од инфлацијата

Тука приказната се префрла од полињата во централните банки. Сè повеќе монетарни институции признаваат дека климата влегува во анализите на инфлацијата, иако нејзиниот придонес е тешко прецизно да се измери.

Хрватската народна банка (ХНБ) наведува дека Европската централна банка постепено ги вклучува климатските ризици во истражувањата, макроекономските модели и оперативниот рамковен систем на монетарната политика. ХНБ ги разгледува климатските промени преку макроекономски анализи и процени на влијанието врз цените, но и преку финансиската стабилност и изложеноста на банките на климатски ризици.

ХНБ притоа предупредува и на транзицискиот канал, особено преку ETС2 (ETS-2) - проширениот систем за трговија со емисии, кој во еврозоната во 2028 би можел да ја зголеми вкупната инфлација за околу 0,2 процентни поени, во зависност од цената на емисионите единици и преносот на трошоците врз потрошувачите.

За Хрватска, ХНБ истакнува неколку слабости: изложеност на суши, топлотни бранови и поплави; важни сектори како земјоделство и енергетика; мала и отворена економија; и релативно голем удел на храна и енергија во потрошувачката кошничка. Тоа значи дека домашните и странските климатски шокови можат брзо да се прелеат во вкупната инфлација.

ХНБ додава дека емпириските анализи за Хрватска покажуваат дека екстремните временски услови веќе имаат мерлив ефект врз инфлацијата, особено сушите, чиј ефект се пренесува преку цените на храната и енергијата, со одложување и во подолг временски период.

Depositphotos

Централната банка на Босна и Херцеговина оди чекор понатаму. Таа наведува дека климатската инфлација во БиХ веќе е присутна, пред сè поради влијанието на сушите врз земјоделството и енергетскиот сектор. Помалото производство на електрична енергија од хидроцентрали и повисоките трошоци за храна директно се одразуваат на цените.

За БиХ е особено важно тоа што храната и енергијата сочинуваат 45 проценти од потрошувачката кошничка. Тоа значи дека шоковите во тие категории имаат пресудно влијание врз вкупната инфлација. Централната банка на Босна и Херцеговина (ЦББиХ) наведува и пример со поплавите во Јабланица и други места кон крајот на 2024 година, кои ја оштетија инфраструктурата и ги прекинаа синџирите на снабдување, со што се зголемија трошоците за транспорт и производство.

Народната банка на Србија (НБС) исто така директно ги поврзува климатските промени со инфлациските движења. Србија е земјоделска земја со висок удел на храна во потрошувачката, па каналот на храната е најизразен. НБС наведува дека цените на овошјето и зеленчукот сочинуваат околу седум проценти од индексот на потрошувачки цени, додека земјоделските производи како пченица, пченка, соја и сончоглед индиректно влијаат врз цените на преработената храна.

Кај електричната енергија, НБС истакнува дека временските непогоди краткорочно немаат директен ефект бидејќи цената е регулирана, но долгорочно сушите, намалениот хидропотенцијал и сè поголемата потрошувачка поради клима-уредите можат да влијаат врз производството и цената на струјата.

Народната банка на Македонија (НБРМ) предупредува дека климатските промени се важен фактор за инфлацијата и финансиската стабилност, но дека е тешко прецизно да се вградат во моделите поради ограничени податоци, голема неизвесност и сложени канали на пренос. Како мала и отворена економија, Македонија е особено изложена на надворешни ценовни шокови, а храната и енергијата сочинуваат околу половина од вкупната потрошувачка.

Банката на Словенија исто така ги вклучува временските и климатските фактори во анализите на инфлацијата, особено преку експертски процени при изработка на прогнози. Притоа предупредува дека временскиот ефект не мора секогаш да биде инфлациски. Летен топлотен бран може да ги зголеми цените на храната, но поблага есен или пролет може, поради подобра сезона, да делува во спротивна насока.

Каматите не можат да произведат храна

За централните банки климатската инфлација создава непријатен проблем. Станува збор главно за шокови на страната на понудата. Тие ги зголемуваат цените, но истовремено можат да ја намалат економската активност. Тоа значи дека стандардните монетарни алатки имаат ограничен опсег.

Централната банка на Босна и Херцеговина го формулира тоа најдиректно: „Зголемувањето на каматните стапки не може да произведе повеќе храна ниту да ги ублажи последиците од сушата или енергетските нарушувања“, наведуваат од ЦББиХ.

Проблемот во БиХ е дополнително специфичен поради валутниот одбор. ЦББиХ не води дискрециона монетарна политика во класична смисла и нема референтна каматна стапка со која би влијаела директно врз инфлацијата. Затоа голем дел од инфлациските притисоци, особено кај храната и енергијата, се увезуваат од меѓународното опкружување.

Народната банка на Србија нагласува дека монетарната политика нема причина да реагира на директните ефекти од привремен шок кога тој ќе исчезне пред да почнат да делуваат монетарните одлуки. Но мора да реагира ако шокот се прелее на инфлациските очекувања и пошироките цени. Затоа НБС во проекциите ја проценува трајноста на шокот и неговото можно прелевање на други сегменти од потрошувачките цени.

Интересно е што НБС во проекциите за земјоделското производство веќе не користи само повеќедецениски просек, туку и петгодишен просек кои ги вклучува потоплите и сушни години. Со тоа се признава дека денешната клима се разликува од онаа врз која се градени постарите проекции.

Така и во самите проекции се гледа колку се променила почетната точка. Сушните и потопли години повеќе не се исклучок, туку дел од новиот просек кој централната банка го користи при пресметка.

ХНБ исто така истакнува дека климатските шокови не ја менуваат целта на монетарната политика, но го менуваат опкружувањето во кое таа цел се остварува. Централните банки не можат да ја отстранат сушата, но мораат да разберат дали поскапата храна и енергија ќе се прелеат на останатите цени, платите и очекувањата.

Банката на Словенија предупредува на ист ризик. Ако претпријатијата и домаќинствата поради честите екстремни временски настани почнат да сметаат на повисока инфлација, привремениот трошковен шок може да се претвори во потраен раст на цените, вклучувајќи и прилагодување на платите.

Притоа предупредуваат и дека поединечни временски шокови можат да останат минливи, но проблемот настанува кога стануваат почести. Ако ефектите на шоковите се преклопуваат или следат еден по друг, ценовните притисоци можат да останат посилни подолго време, иако зад нив стојат низа поединечни настани, а не еден траен шок.

Народната банка на Македонија ја опишува дилемата многу слично. Централната банка може да ја заостри политиката за да ги ограничи секундарните ефекти и да ги зацврсти очекувањата, но со тоа ризикува слабеење на активноста. Ако шокот го игнорира, ризикува привременото поскапување да се претвори во потрајна инфлација.

Од еднократен шок до нов образец

Клучното прашање повеќе не е дали климатската инфлација се случува, туку колку често се појавува и колку долго трае. Поединечна суша може да биде еднократен шок. Една поплава може да ги наруши цените на неколку месеци. Но ако сушите, топлотните бранови, мразовите и бурата се повторуваат сè почесто, ефектот веќе не делува привремено.

На тоа укажуваат и процените што ги наведува Хрватската народна банка. Екстремната летна жештина во Европа во 2022 ја зголемила инфлацијата на цените на храната за околу 0,43 до 0,93 процентни поени, а вкупната инфлација за околу 0,18 до 0,41 процентни поени. Поновите анализи за еврозоната покажуваат дека топлотниот бран во летото 2025 ги зголемил цените на непреработената храна за приближно 0,4 до 0,7 процентни поени во текот на една година.

Вашко од БиХ вели дека земјоделството во услови на сè поинтензивни климатски нарушувања ќе стане поголем предизвик и економски потешко одржливо. Тој предвидува два паралелни сценарија: дел од производителите би можеле да се откажат од производство, додека други ќе мора да инвестираат во наводнување, одводнување, пластеници, мрежи против град и прилагодување на објектите во сточарството. Тие инвестиции ги зголемуваат трошоците, а со тоа и цената на храната. „Помина времето на евтина храна“, вели Вашко.

Зариќ во Србија предупредува дека климатските екстреми се случувале и во минатото, но последниве децении се појавуваат многу почесто - еднаш на секои две до три години. Последиците се нарушувања во производствените синџири и постојан раст на цените на храната.

Маркоски во Македонија вели дека повеќе не се зборува за екстремни години, туку за екстремни услови како правило. Според процените на Светска банка што ги наведува, климатските штети во Македонија до 2050 може да достигнат до четири проценти од БДП ако не се инвестира во прилагодување.

Блажиќ за Хрватска зборува за долгорочен период на зголемена нестабилност. Нестабилноста повеќе не е исклучок на пазарот на храна, туку негово ново структурно обележје.

Ѕвездана Блажиќ, консултантка за земјоделство/Bloomberg Businessweek Adria

Токму тоа е точката на која климатската инфлација станува сериозен макроекономски проблем. Не затоа што секој поединечен настан мора трајно да ја зголеми инфлацијата, туку затоа што настаните можат да се редат еден по друг. Во таков случај цените немаат време да се вратат на старото ниво пред новиот шок.

Прилагодувањето доцни зад климата

Ако прилагодувањето е одговорот, прашањето е колку брзо регионот може да реагира. Хрватскиот пример покажува колку е голем тој јаз.

Блажиќ наведува дека во Хрватска се наводнуваат помалку од два проценти од употребливите земјоделски површини, односно околу 30.000 хектари. Целта е до 2030 да се дојде до околу 50.000 хектари. Меѓутоа, националниот проект за наводнување е усвоен уште во 2005 година со амбиција да се зголемат наводнуваните површини од тогашните околу 9.000 хектари на 65.000 хектари до 2020 година.

Со други зборови, Хрватска денес може да наводнува околу 55 проценти од површините кои како првобитна цел биле поставени пред речиси две децении. Дополнителен проблем е тоа што земјоделците релативно малку се приклучуваат дури и на веќе изградените системи.

Споредбата со медитеранските земји ја покажува разликата. Во Шпанија се наводнува повеќе од една петина од земјоделските површини, во Италија околу 20 проценти, а во Грција повеќе од 30 проценти. Хрватска климатски е сè повеќе изложена на медитерански услови, но инфраструктурно сè уште не е прилагодена како земјите кои со такви услови живеат подолго.

Слични проблеми имаат и други земји. Во БиХ, Вашко разликува мали производители, кои често немаат ни пари ни волја за прилагодување, и поголеми пазарни производители, кои пазарот ги принудува на инвестиции. Во Србија, Зариќ нагласува дека можноста за прилагодување зависи од опрема, капитал, знаење и вештини, а најзагрозени се малите производители во ридско-планинските подрачја без вода и капитал за наводнување.

Маркоски за Македонија вели дека прилагодувањето постои, но е недоволно и нерамномерно. Како позитивни примери ги наведува системите за наводнување  капка-по-капка, отпорните сорти, сензорите и агрометеоролошките станици, но предупредува на малите и расцепкани парцели, недоволните инвестиции во наводнување и слаб пристап до знаење кај малите производители.

Особено го нагласува земјиштето. Зголемувањето на органската материја, подобрата структура на земјиштето и поголемата способност за задржување вода можат значително да ја зголемат отпорноста на суша. Тоа го нарекува најевтин и најдолгорочен облик на прилагодување.

Храната повеќе не е само пазарно прашање

Климатската инфлација најсилно ги погодува оние кои за храна трошат најголем дел од приходите. Вашко предупредува дека поскапата храна најмногу ги погодува пензионерите и работниците со минимални плати, поради што државата треба да го ублажи ударот врз нивниот животен стандард.

Тоа е и причината зошто цените на храната имаат политичка тежина поголема од многу други цени. Луѓето ги гледаат секоја недела - на полицата, на сметката и на пазарот. Ако климатските шокови се повторуваат доволно често, незадоволството повеќе не е поврзано само со една лоша сезона, туку со чувството дека животот трајно станува поскап.

Маркоски затоа оди чекор понатаму и ја опишува храната како прашање на национална безбедност. „Суверенитетот на една држава не се мери само со способноста да ги заштити своите граници, туку и со капацитетот да обезбеди доволно безбедна и квалитетна храна за своето население“, порачува Маркоски.

Во контекст на климатската инфлација оваа реченица добро го сумира проблемот. Ако климата го намалува производството, ако увозот повеќе не е сигурен амортизер, ако трошоците за прилагодување растат, а монетарната политика не може да произведе храна, тогаш цената на храната станува повеќе од пазарен сигнал. Таа станува мерка за отпорноста на економијата.

Затоа централните банки, агрономите и производителите денес сè почесто зборуваат за ист проблем, само на различен јазик. Земјоделците гледаат во приносите, банките во инфлациските очекувања, потрошувачите во сметките, а државата во прашањето на сигурноста на снабдувањето.

Климатската инфлација не значи дека секоја суша автоматски ќе предизвика траен раст на цените, но значи дека цените на храната сè повеќе се формираат во свет во кој временските екстреми повеќе не се ретки исклучоци. А кога исклучокот станува образец, и инфлацијата почнува да се однесува поинаку.

Во пишувањето помогнаа: Нејра Џаферагиќ, Александар Лукиќ, Аника Бечки и Наташа Хаџиспиркоска - Стефанова.