Климатските промени се вградени во цените - збогум на евтината храна

Цените на пченицата во јули пораснаа за повеќе од 10 отсто, што претставува најголем месечен раст од 2024 година наваму. Главната причина за поскапувањето се нарушените испораки преку Црно Море поради засилените напади меѓу Русија и Украина врз транспортната инфраструктура. Овие две земји обезбедуваат една четвртина од светската трговија со пченица, речиси две третини од извозот на сончогледово масло и една десетина од пченката. А новите напади ги разгоруваат стравувањата околу цените на храната и снабдувањето на земјите кои станаа зависни од евтиното жито од Црното Море.

Сепак, војната која трае повеќе од четири години е само еден од проблемите. Несигурноста се зголемува и во другите големи земјоделски региони кои се соочуваат со екстремни временски услови. Европа, која се бори со топлотни бранови, суши и шумски пожари, се соочува со најголем пад на производството на жита во последните неколку децении. Сувото време се очекува значително да ја намали и жетвата на пченица во најважната извозна австралиска држава.

Притисокот расте и во регионите каде се одгледува ориз, основна прехранбена култура која обезбедува храна за повеќе од половина од светското население. Референтните цени неодамна достигнаа највисоко ниво во последните 18 месеци. Од Виетнам до Филипините, производството е загрозено поради зајакнувањето на климатскиот феномен Ел Нињо. Тоа ја вклучува и Индија, најголемиот светски производител и извозник на ориз, каде што клучните монсунски дождови се под просекот.

Штетите од топлотните бранови кои се редат еден по друг во минатите два месеци ќе се бројат во следниот период. Дотогаш, на располагање се бројките за пеколната 2022 година која донесе најлоша суша во последните 70 години во Италија, а во Обединетото Кралство производството на пилешко месо падна за девет проценти бидејќи животните тешко ја поднесуваа жештината. Зад тие сцени не остана само штета на полињата, фармите и насадите - остана и трага во цените на храната. Тие во Европа се зголемија за околу 0,7 проценти, а вкупната инфлација за околу 0,3 проценти. Во годината кога инфлацијата веќе беше поттикната од закрепнувањето по пандемијата и војната во Украина, климата се појави како дополнителен извор на притисок.

Климатска инфлација

Раните проценки покажуваат дека повисоките температури до 2035 година би можеле да ги зголемат потрошувачките цени на глобално ниво за најмногу 1,2 проценти годишно, а во Европа за најмногу 0,76 проценти годишно, при што најголемиот дел од притисокот би доаѓал преку цените на храната.

Овој феномен сè почесто се нарекува климатска инфлација. Сушата ги намалува приносите, топлотниот бран ги зголемува трошоците за ладење и енергија, поплавата ги оштетува патиштата и го прекинува снабдувањето - а сето тоа постепено се претвора во цени на храна, енергија, транспорт и осигурување.

Деканот на Факултетот за земјоделски науки и храна во Скопје, Миле Маркоски, неодамна во изјава за „Блумберг бизнисвик Адрија“ предупреди дека сушите, топлотните бранови, градот и поројните дождови престанаа да бидат изолирани појави. Најмногу страдаат културите зависни од вода - меѓу нив пченка, ориз, луцерка, зеленчук, лозје и овоштарници. Во 2024 година е забележан пад на производството на ориз од 6,9 проценти, сончоглед од 10,2 проценти и луцерка од 6,7 проценти, рече тој.

Маркоски особено ја нагласува и промена во начинот на кој земјоделците денес размислуваат за производството.

„Земјоделците повеќе не зборуваат за просечен принос, туку за ризик од принос“, вели Маркоски.

Кај пченката, додава тој, падот на приносот во сушни години може да достигне од 20 до 40 проценти во региони без наводнување. Кај лозјето не паѓа само количината, туку се менува и квалитетот на грозјето - од шеќери до киселини - што директно се одразува на винската индустрија.

„Особено е важно да се разбере дека климатските ефекти имаат мултипликативен ефект: помал принос → повисока цена на суровина → повисока цена на сточна храна → поскапо млеко и месо → поширока инфлација во храната. Значи, климатските промени веќе се ‘вградени’ во цената на храната, иако често не се единствен фактор“, вели професорот Маркоски.

                      

Најпогодени региони во Македонија Најранливи се лозарството во Вардарскиот регион, доматот и градинарството во Струмичко-гевгелискиот регион, пченица во Скопско–Кумановско и Овче Поле, јаболката во Преспа, како и луцерката, која е многу важна за сточарството и бара многу вода. Ова се токму култури каде климатските штети најбрзо може да се прелеат во цени -  преку свеж зеленчук, овошје, брашно, добиточна храна, млеко и месо. Житни култури - чувствителни на суша во критични фази - директно влијаат врз цената на лебот и сточната храна Градинарство (домат, пипер, краставица) - висока зависност од вода - брз ефект врз пазарните цени (дневни флуктуации) Овоштарство (јаболка, праски, цреши) - чувствителност на доцни мразеви и топлотен стрес - ризик од целосна загуба на род во екстремни години Лозарство - многу чувствително на топлински бранови - влијае врз квалитетот на грозјето, има економски ефект врз вино Сточарство - индиректно погодено преку недостаток на храна (луцерка, пченка) - топлотен стрес кај животните → пад на продуктивност (млеко, месо)

  

Екстремните услови стануваат правило

Професорот Маркоски вели дека повеќе не се зборува за екстремни години, туку за екстремни услови како правило. Според процените на Светска банка, климатските штети во Македонија до 2050 може да достигнат до четири проценти од БДП ако не се инвестира во прилагодување.

Според него, прилагодување постои, но е недоволно и нерамномерно. Како позитивни примери ги наведува системите за наводнување  капка-по-капка, отпорните сорти, сензорите и агрометеоролошките станици, но предупредува на малите и расцепкани парцели, недоволните инвестиции во наводнување и слаб пристап до знаење кај малите производители.

Во меѓувреме, цените на храната имаат политичка тежина поголема од многу други цени. Луѓето ги гледаат секоја недела - на полицата, на сметката и на пазарот. Ако климатските шокови се повторуваат доволно често, незадоволството повеќе не е поврзано само со една лоша сезона, туку со чувството дека животот трајно станува поскап.

Маркоски затоа оди чекор понатаму и ја опишува храната како прашање на национална безбедност. „Суверенитетот на една држава не се мери само со способноста да ги заштити своите граници, туку и со капацитетот да обезбеди доволно безбедна и квалитетна храна за своето население. Во услови на климатски промени и глобални кризи, зависноста од увоз станува ризик, а домашното производство стратешка потреба. Вистинскиот суверенитет не завршува на границата - тој продолжува на нивите, во складиштата и на трпезата на граѓаните, преку способноста државата да произведе и обезбеди храна за сите. Затоа, инвестициите во земјоделството, во почвата, водата и знаењето, не се трошок - тие се инвестиција во стабилноста, независноста и иднината на државата“, порачува Маркоски.