Том Круз во новиот филм не го спасува светот. Дури и за него тоа е невозможна мисија

Филмот „Дигер“ пристигна во кината на 1 октомври, па многумина дури овој викенд ќе имаат можност да го погледнат на големото платно. Но, дел од критичарите го погледнаа филмот порано, а сега пристигнуваат и првите реакции за новата црна комедија на Алехандро Гонзалес Ињариту, која преку приказната за нафтен милијардер зборува за алчноста, моќта и климатските промени.

Том Круз со децении го спасуваше светот на големото платно. Во „Дигер“, овојпат за малку ќе го уништи. Имено, Круз го глуми Дигер Роквел, ексцентричен тексашки нафтен милијардер чија компанија врши дупчења на Гренланд. Кога ќе дојде до истекување метан што ја загрозува стабилноста на ледената покривка, научниците предупредуваат дека продолжувањето на дупчењето би можело да има катастрофални последици. Роквел, сепак, не сака да ги загрози производството и заработката.

Набргу доаѓа до експлозија, огромен дел од мразот на Гренланд се одвојува и почнува да се движи кон Европа, а она што започнало како деловна одлука се претвора во глобална закана. Тогаш Роквел се обидува да го направи она што публиката би го очекувала од Том Круз, а тоа е да го спаси светот. Разликата е во тоа што овојпат го спасува од катастрофа што самиот помогнал да се предизвика.

Уште од самата премиса е јасно дека Ињариту не цели кон суптилност. „Дигер“ е сатира за индустријата на фосилни горива, корпоративната алчност и концентрацијата на моќ, но и за човечката способност да го игнорира познатиот ризик сè додека неговите последици не станат невозможни за занемарување.

Филмот предизвика прилично поделени реакции. Критичарите главно не го оспоруваат она што Ињариту сака да го каже, но се разликуваат во оценката за тоа колку успешно ја пренел својата идеја. Додека едни му забележуваат на филмот за премногу очигледната порака, други токму во неговото претерување, црниот хумор и изведбата на Круз ги гледаат неговите најголеми адути.

Во климатската криза нема само еден негативец

Особено е интересен освртот на Џејк Битл од „Грист“, кој на филмот не му пристапил како класичен филмски критичар, туку како новинар кој со години ги следи климатските промени и нивните последици.

Битл во Роквел гледа многу препознатлива карикатура на моќен директор од нафтената индустрија. Богатството му овозможило речиси целосно да го изолира сопствениот живот од последиците на индустријата врз која го изградил тоа богатство. Но, кога неговите одлуки ќе предизвикаат катастрофа, ни тогаш не исчезнува убедувањето дека токму тој најдобро знае како да го реши проблемот.

За Битл притоа е интересно прашањето што се наоѓа во основата на целата приказна, односно до која мера одговорноста за штетата предизвикана од климатските промени може да им се припише на поединци кои раководат со компании чии производи создаваат голем дел од глобалните емисии. Тука филмот за него станува помалку убедлив. Ињариту сложениот проблем го претворил во приказна со многу едноставен негативец. Роквел е толку алчен и гротескен што на гледачот речиси и не му остава дилема за тоа што треба да мисли. Битл смета дека таквиот пристап ја пропушта посложената реалност на климатската криза, во која одговорноста се протега низ компаниите, владите, финансискиот систем и потрошувачите.

Warner Bros. Pictures / Blitz

Уште поголем проблем, според него, е тоа што основната порака на филмот веќе не е особено нова. Идејата дека компаниите од индустријата за фосилни горива со децении знаеле за климатските ризици и продолжиле да произведуваат нафта и гас одамна не е скриена приказна што Холивуд допрва треба да ја разоткрие.

Сепак, фактот што „Дигер“ еден толку сложен проблем го претвора во апсурдна приказна од огромни размери може да биде дел од неговата привлечност. Наместо реалистичен приказ на климатската политика, Ињариту избира карикатура, спектакл и хумор за да покаже до каде може да оди логиката во која профитот има предност пред предупредувањата за ризиците.

Сатира која удира со чекан

Слична забелешка се појавува во неколку класични филмски рецензии. Питер Бредшо од „Гардијан“ смета дека „Дигер“ толку силно ја нагласува својата порака што таа со текот на времето ја губи силата. Алчниот нафтен магнат ги игнорира научните предупредувања поради парите, предизвикува катастрофа, а потоа се обидува да се претстави како спасител. Тешко е да не се разбере што сака да каже филмот.

Warner Bros. Pictures / Blitz

Но, ниту критичарите на кои им пречи недостигот на суптилност не ги занемаруваат размерите на потфатот на Ињариту. Филмот ја претвора својата климатска порака во голема, намерно претерана апокалиптична комедија, а Круз добива можност за улога каква што ретко игра.

Џастин Чанг од „Њујоркер“ го опишува филмот како апокалиптична фарса во која агресивната сатира се спојува со визуелната амбиција на Ињариту. Филмот сака да зборува за климата, капитализмот, политиката, богатството и моќта, додека истовремено се обидува да остане црна комедија. Токму таа амбиција за Чанг истовремено е и негова сила и проблем.

Попозитивен е „Тајм аут“, кој на филмот му даде четири од пет ѕвезди. Неговиот критичар не оспорува дека станува збор за филм кој нема голем интерес за суптилност, но смета дека неговата мешавина од апсурд, црн хумор и големи идеи функционира и го опишува како мрачно смешен и амбициозен филм.

Warner Bros. Pictures / Blitz

Џејк Којл од  „Асошиејтед прес“ во филмот препознава јасна поврзаност со „Доктор Стрејнџлав“ (Dr. Strangelove) на Стенли Кјубрик. Стенли Кјубрик го пронајде апсурдот во свет кој изградил доволно нуклеарно оружје за самиот да се уништи. Ињариту го пронаоѓа во општество кое го разбира климатскиот проблем, но и покрај тоа продолжува да носи одлуки што го влошуваат. На тоа „Дигер“ гради голем дел од својата сатира. Роквел не е човек на кого никој не му кажал дека постои проблем. Тој добива предупредувања. Само што економскиот интерес ги надвладува.

Филмот, сепак, не ги обвинува само нафташите

Ејми Николсон од „Лос Анџелес тајмс“ наоѓа нешто повеќе нијанси во сцената во која Роквел пред европските претставници ја брани индустријата што го збогатила.

Неговата одбрана се сведува на непријатен аргумент. Луѓето со задоволство ги осудуваат фосилните горива, но истовремено го сакаат сето она што со децении им го овозможува евтината енергија. Сакаат да летаат, да возат автомобили, да купуваат производи од целиот свет и да го одржуваат животниот стандард кој сè уште е силно поврзан со нафтата и гасот. Тоа не го претвора Роквел во позитивен лик, но накратко ја усложнува многу поедноставната приказна за злобниот милијардер. „Дигер“ тогаш барем дел од одговорноста ја префрла од поединецот врз системот во кој климатските цели често се судираат со економските и потрошувачките интереси.

Warner Bros. Pictures / Blitz

Затоа Николсон филмот помалку го гледа како приказна за климатските решенија, а повеќе како приказна за избегнувањето на одговорноста. Луѓето кои имаат моќ да реагираат не го прават тоа сè додека цената на реакцијата не стане пониска од цената на недејствувањето.

Во тие моменти „Дигер“ излегува од наједноставната поделба на алчната индустрија за фосилни горива од една страна и нејзините жртви од друга. Зад карикатурата на Роквел се појавува многу понепријатно прашање за општеството кое сака да ги намали емисиите, но истовремено тешко се откажува од погодностите што му ги овозможил системот изграден врз фосилни горива.

Зошто Том Круз е совршен Дигер

Една од попаметните одлуки во филмот можеби воопшто не е неговата климатска порака, туку изборот на главниот актер. Круз со децении ја градеше кариерата со ликови кои ја преземаат контролата кога сите други ќе потфрлат. Особено франшизата „Невозможна мисија“ го претвори во речиси идеален холивудски спасител, односно човек кој ќе спречи катастрофа дури и кога се чини дека тоа е физички невозможно. Ињариту во „Дигер“ си поигрува со таа „репутација“ на Круз.

Дигер исто така верува дека тој е човекот што може да го спаси светот. Само што истовремено е еден од луѓето поради кои светот треба да биде спасен. Поради тоа и имиџот на Круз како филмски спасител станува дел од сатирата. Огромната самодоверба на Роквел не исчезнува кога ќе се покаже дека погрешил. Катастрофата само му дава нова сцена на која може да ја докажува сопствената важност.

Изведбата на Круз притоа е еден од елементите на филмот што привлече најголемо внимание кај критичарите. Улогата му овозможува да си поигра токму со имиџот што го градеше со децении, но овојпат преку претеран, комичен и морално проблематичен лик. Тоа го оддалечува филмот и од самата нафтена индустрија. „Дигер“ се потсмева на идејата дека милијардерите се способни да го решат секој проблем, односно на уверувањето дека деловниот успех автоматски значи и способност за решавање општествени, политички или планетарни кризи.

Може ли климатската катастрофа да биде добра сатира?

Тука критичарите на крајот најмногу се разидуваат. Едни го прифаќаат претерувањето како сама суштина на филмот. „Дигер“ не е замислен како реалистична анализа на енергетската транзиција, туку како апсурдна комедија во која реалните обрасци на однесување доведуваат до екстремни последици. Дел од критичарите сметаат дека претерувањето не е слабост на филмот, туку извор на неговиот хумор и енергија.

На други тоа им пречи. Ако публиката веќе знае дека климатските промени постојат, дека фосилните горива се нивната главна причина и дека компаниите имаат силен финансиски интерес да продолжат да ги произведуваат, тогаш карикатурата на алчниот нафтен милијардер можеби веќе не кажува многу.

Warner Bros. Pictures / Blitz

Ињариту го опишуваше филмот како предупредување, особено за помладите генерации, а хуморот како начин луѓето полесно да го препознаат апсурдот на сопственото однесување. Затоа „Дигер“ и не се обидува да понуди план за климатската транзиција. Него повеќе го интересира апсурдот на светот кој знае дека има проблем, но тешко се откажува од сето она што продолжува да го создава тој проблем.

Можеби токму затоа најинтересното прашање што го поставува филмот не е дали Дигер може да ја спаси планетата. Поинтересно е зошто толку често очекуваме дека луѓето и системите кои помогнале да се создаде проблемот, на крајот ќе бидат токму тие што ќе го најдат неговото решение.