Климатските промени удираат по цените на имотите – во Македонија за жал, ништо

„Зилоу“ (Zillow), најголемата американска онлајн платформа за станбени недвижности, неодамна ја отстрани од сајтот алатката што им овозможуваше на потенцијалните купувачи да ја проверат изложеноста на секоја куќа кон ризикот од климатските промени. Како што пишуваше „Блумберг“, од компанијата објасниле дека тоа го сториле поради поплаките од секторот за недвижности, но и од сопствениците на излистаните куќи дека алатката всушност им штети на продажбите.

Во септември 2024 година „Зилоу“ ја претстави алатката што го покажува степенот на ризик од пожари, поплави, екстремни жештини, урагани и торнада, како и од загаден воздух, за секој објект огласен на платформата. Објаснувањето беше дека „климатските ризици сега се клучен фактор при донесувањето одлуки за купување нов дом за многу Американци“.

Меѓутоа, од „Зилоу“ сега го избришале тој климатски индекс за секоја недвижност откако агентите за недвижности и некои сопственици на имоти се жалеле дека овие рангирања наводно биле премногу арбитрарни, не може да се оспорат и ја нарушуваат продажбата на куќите и апартманите. „Зилоу“ вели дека останува посветена на помагањето на Американците да бидат информирани при носењето одлука за купување имот, со тоа што сега огласите содржат линк кон веб-сајтот на „Фрстстрит“ (FirstStreet), непрофитна организација што прави квантифицирање на климатските ризици, која всушност ѝ ја обезбедила алатката на „Зилоу“.

Фото: Bloomberg Mercury

Метју Ибај, основачот на „Фрстстрит“, вели дека отстранувањето на информациите за климатскиот ризик значи дека многу купувачи ќе „одлучуваат на слепо“ во време кога влошените ефекти од екстремните временски услови силно го погодуваат пазарот за недвижности во САД.

„Ризикот нема да си замине; едноставно ќе премине од преткуповна одлука во посткуповна штета“, вели тој. „Семејствата ќе откријат откако ќе им се поплави домот дека требало да купат осигурување против поплави или ќе откријат доцна дека осигурување против природни пожари не е достапно во нивната област на живеење“.

Колку и да има несовршености алатката на „Фрстстрит“, за кои пишува „Блумберг“, тоа не го оспорува фактот дека влијанието на климатските промени преку екстремните временски услови и природни непогоди станува сѐ позначаен фактор што ги обликува цените на недвижностите во САД, но и во остатокот од светот.

Осум од десет купувачи на куќа во САД ги земаат предвид климатските ризици

Годината што измина, 2025, започна со рекордни шумски пожари во Лос Анџелес, Калифорнија, кои уништија повеќе од 10.000 дома и одзедоа најмалку 28 животи. Поттикнати од силните ветрови и сувата вегетација, пожарите брзо се проширија низ урбаните области, предизвикувајќи штета од над 30 милијарди долари. Експерти потврдија дека ризикот од топли, суви и ветровити услови што ги поттикнуваат екстремните пожари се зголемил за околу 35 отсто поради климатските промени, според извештај на NOAA (Национална администрација за океани и атмосфера) од февруари 2025.

Иако законот во Калифорнија забранува зголемување на цените на основни добра (вклучувајќи го и домувањето) за повеќе од 10 отсто за време на вонредни состојби, стотици сопственици се обвинети за т.н. „rent gouging“ –драстично зголемување на кириите поради зголемена побарувачка во време на природни непогоди и сл. Калифорнија исто така стана првата држава во САД што бара од продавачите на куќи изградени пред 2010 година да ги откријат ризиците од пожари и мерките за нивно намалување.

Но ваквите мерки не можат да ги стабилизираат цените или да спречат иселување на жителите. Во Флорида растечките грижи од екстремно време во сезоната на урагани и зголемените трошоци за осигурување доведоа до преселување на многу жители. Едно неодамнешно истражување во Флорида покажа дека 36 отсто од 14.000 испитаници низ државата се преселиле или размислуваат за делумно или целосно преселување поради закани од урагани, поплави и екстремни жештини.

Истражување токму на „Зилоу“ од март 2025-та покажува дека куќите во САД со поголем ризик од поплави и пожари имаат помала веројатност да се продадат или дури и да заглават во продажбата, а оние што ќе се продадат имаат поголема веројатност да постигнат помала од првичната цена. Овие трендови се поизразени во последниве години, се наведува во истражувањето.

Фото: Bloomberg Mercury

 

Со растечката фреквенција и сериозност на природните катастрофи како што се бури, поплави и пожари, повеќе од 80 отсто од купувачите на домови ги земаат предвид климатските ризици кога бараат нов дом. И покрај овие предизвици на пазарот, генерално, вредностите на домовите во САД остануваат високи во областите со поголем ризик од поплави и пожари, како Калифорнија или Флорида. Меѓу оние што се продавале во средината на 2024 година, средната цена на куќите со поголем ризик од поплави била за 22 отсто повисока отколку во областите со низок ризик, додека средната цена на куќите изложени кон поголем ризик од пожари била за 49 отсто повисока од онаа на домовите со низок ризик од пожар. Тоа е затоа што, додека купувачите на домови го земаат предвид климатскиот ризик, тие земаат предвид и мноштво други фактори, како што се близината до семејството, можностите за работа или погодностите. Многу области со висок ризик се пожелни места за живеење од други причини, како што е близината до океанот, објаснуваат од „Зилоу“.

Како, пак, климатските промени влијаат врз цените на недвижностите во Европа? Климатските катастрофи и на континентот исто така предизвикуваат флуктуации на цените на недвижностите.

И во Европа слични трендови

Една многу нова студија спроведена во Шпанија од неколку меѓународни експерти, користејќи податоци од најголемиот онлајн портал за недвижности во Шпанија, „Идеалиста“ (Idealista), ги анализирала цените на продажба и изнајмување во 47-те покраински главни градови на континентална Шпанија помеѓу 2009 и 2024 година. Истражувачите утврдиле  дека екстремната жештина влијае на вредностите на недвижностите. Поточно, секој дополнителен ден над 35°C се претвора во пад од 1,40 евра по квадратен метар во продажните цени и 0,0059 евра во месечните цени за изнајмување во една покраина.

Или, поконкретно објаснето, просечната големина на шпанскиот дом е некаде околу 120 квадратни метри. Со околу 700.000 дома за продажба или изнајмување во земјата во 2024 година, ова е еквивалентно на годишна загуба од приближно 117,6 милиони евра во продажба и 500.000 евра во цени за изнајмување.

Инаку, во Шпанија, нејзините источни, јужни и внатрешни региони се соочуваат со топли, претежно суви услови, додека северниот брег ужива значително посвежа атлантска клима. За разлика од меѓународната миграција, луѓето што се преселуваат во рамките на самата Шпанија се соочуваат со малку правни или бирократски бариери, се разбира, под услов да може да си го дозволат тоа.

Студијата покажува дека постудените региони на земјата имаат корист од високите температури на нивните соседи. Цените на продажба се зголемени во овие области за 2,80 евра по квадратен метар, а кириите за 0,012 евра, создавајќи годишни добивки од околу 235 милиони евра во продажба и 1 милион евра во кирии.

Накратко кажано, екстремната жештина ја намалува вредноста на имотите во некои области, а ја зголемува во други. Посвежите региони на Шпанија ќе имаат економска корист од топлотните бранови на други места, бидејќи нивните цени на продажба и кирија се зголемуваат.

„Ова поместување на вредноста, кое можеме да го поврземе со моделите на внатрешна климатска миграција, има длабоки импликации за иднината на урбанистичкото планирање, инвестициите во недвижности и регионалното планирање“, велат авторите на студијата. 

Фото: Bloomberg Mercury

Во меѓувреме, Шпанија доживеа најтопло лето во историјата, со температури до 45,8 Целзиусови степени за време на топлотниот бран на 17 август минатата година. Високите температури отворија пат за шумски пожари во кои изгореа повеќе од 380.000 хектари оваа година. Научниците предупредуваат дека топлите, сувите и ветровитите услови што ги поттикнуваат пожарите сега се 40 пати почести и 30 отсто поинтензивни отколку во светот без климатски промени. 

Хрватите почнува да ги загрижува порастот на нивото на морето

Во регионот Адрија од секторот за недвижности забележуваат трендови слични на американските и европските во Хрватска. Според тамошната агенција за недвижности „Еуровила“ (Eurovilla), сè повеќе купувачи на недвижности во земјата ги разгледуваат потенцијалните последици од климатските промени кога ги прават своите избори. „На пример, во крајбрежните области, загриженоста за зголемувањето на нивото на морето расте, што доведува до намалување на интересот за недвижности во ниските крајбрежни зони. Купувачите сè повеќе бараат области што се безбедни од потенцијални поплави и други екстремни временски услови“, велат од агенцијата.

Од друга страна, во внатрешните региони, кои не се директно погодени од зголемувањето на нивото на морето, се забележува зголемување на побарувачката, особено во областите со поумерена клима и помал ризик од екстреми како што се суши или поплави. „Оваа промена во преференциите дополнително влијае врз цените на недвижностите и прераспределбата на инвестициите“, додаваат од „Еуровила“ во својот текст посветен на оваа тема.

Фото: Geoportal DGU

 

Еден од најголемите ризици поврзани со климатските промени во Хрватска се и честите и интензивни поплави. Реките како што се Сава, Драва и Дунав стануваат сè поподложни на екстремни нивоа на водата, што влијае на вредноста на недвижностите во нивна близина. Поплавените зони стануваат сѐ помалку привлечни за потенцијалните купувачи, додека недвижностите што веќе се изградени во тие области се соочуваат со ризик од намалување на нивната пазарна вредност.
„Зголемената фреквенција на поплави исто така резултираше со зголемување на цените на осигурувањето на имотот, што дополнително ги зголемува трошоците за сопствениците. Осигурителите стануваат повнимателни, честопати барајќи дополнителни мерки за заштита за покривање на имотите во ранливите области“, објаснуваат од агенцијата „Еуровила“.

Во Скопје квадратот до рекордни нивоа, и покрај тоа што станува сѐ полошо место за живеење

И додека развиените пазари сѐ повеќе се засегнати од ефектот на климатските промени врз цените на недвижностите, во Македонија речиси нема некаква корелација помеѓу ризикот од природни катастрофи и пазарот на имоти. Иако секое лето сме сведоци на големи шумски пожари што ја пустошат земјата, кои сѐ почесто доаѓаат и до рабовите на поголемите населени места, а екстремните жештини во лето и загаденоста на воздухот во зима го прават животот во Скопје и други градови сѐ помалку поднослив, од она што може да го видиме според побарувачката и цените на становите и куќите, не гледаме дека тоа ги колеба купувачите.

Од агенциите за недвижности велат дека Македонија е премала, со концентрација на пазарот на недвижности во Скопје, и не може да стане збор за некакви трендови на миграција на луѓето кон градови или реони каде што помалку се чувствуваат последиците од климатските промени, односно ризиците од природни катастрофи се помали.

„Становите во Скопје сѐ уште се продаваат добро, побарувачка има, иако градот станува сѐ помалку привлечно место за живеење поради сообраќајниот хаос, загадениот воздух, екстремните жештини во лето итн. Не можеме да кажеме дека климатските промени и ризиците од нив влијаат врз одлуките на македонските граѓани за купување станови или куќи. Охрид, на пример, е стандардно привлечен за купување станови, но не поради климатските промени, туку затоа што традиционално побарувачката е голема за поседување недвижност таму, бидејќи е туристичко место, на езеро и сл.“, велат од агенцијата за недвижности „Импулс“.

Во Скопје становите се продаваат и за над 3.000 евра квадрат, и тоа уште во фаза на „дупка“. Фото: Блумберг Адрија

Како што веќе пишуваше „Блумберг Адрија“, најскапиот стан во третиот квартал од оваа година е продаден во скопски Центар. Купувачот за 91 квадратен метар платил 280.000 евра или над 3.000 евра за квадрат (189.231 денар), покажуваат податоците од Агенцијата за катастар на недвижности.

Во Регистарот на цени и закупнини, во периодот од јули до септември 2025 година, на целата територија на државава се регистрирани продажби на 845 новоизградени станови, односно станови од инвеститор, што е за 169 стана повеќе од вториот квартал во 2025 година.

Кога станува збор за постигнатите цени, највисок скок на просечната цена на продадени станови од инвеститор споредено со истиот период лани има во скопски Илинден, од 25 отсто. А најголем пад во Чаир, од 12 отсто.

Зголемената продажба ги зголеми и цените во помалите градови. Највисок скок на цените заклучно со јуни годинава има во Охрид, 27 отсто. Цените во Тетово растат со иста динамика како и тие во скопски Центар (22 отсто). Најмал раст на цената има во Струмица, од само два отсто.