Како стои Македонија: Бројот на компаниски стечаи во светот ќе расте и годинава

Условите за задолжување на глобално ниво можеби конечно почнаа да се олабавуваат, односно кредитите да поевтинуваат, но бројот на корпоративни стечаи повторно ќе се зголеми во 2026 година, иако со послаба динамика, се наведува во најновата анализа на компанијата за кредитни осигурувања „Кофас“ (Coface), со седиште во Франција.

„Кофас“ очекува бројот на компании што се инсолвентни, односно ќе одат во стечај, да се зголеми за 2,8 проценти во 2026 година, по три последователни години на нагло зголемување на каматните стапки. Моделите што ги направи компанијата покажаа дека зголемувањето од 25 базични поени (0,25 проценти) на стапките за кредитирање бизниси, во однос на сегашните очекувања, би било доволно за да го поттикне глобалниот раст на стечаи назад кон 4-5 проценти во 2026 година. Со тоа практично ќе се поништи очекуваното забавување на динамиката и ќе се одржи пропаѓањето на бизнисите на траекторија слична на онаа од 2025 година.

Здивнување, а не реално подобрување

„Во 2026 година треба да очекуваме своевидно здивнување, а не реално подобрување“, вели Џонатан Стинберг, одговорен во „Кофас“ за земјите од Северна Европа. „Бројот на инсолвентни компании нема да се намали: едноставно ќе престане да се забрзува. Ако каматните стапки се намалат побавно од очекуваното, тогаш стабилизацијата веднаш ќе исчезне.“

Инсолвентноста (неспособност да се плаќаат своите обврски во договорениот рок) на корпорациите низ развиените економии нагло се зголеми по повлекувањето на државната поддршка од ерата на пандемијата, предизвикано од високите трошоци за сервисирање на долгот, слабата побарувачка и притисоците специфични за одделни сектори. Додека владините интервенции првично ги амортизираа стапките на инсолвентност, нормализацијата и последователните економски шокови - како што се постпандемиските прекини во синџирите на снабдување, енергетската криза, порастот на инфлацијата, зголемувањето на каматните стапки и зголемувањето на царините – ги  разобличија основните ранливости на бизнисите. 

Инсолвентноста во 2025 година се зголеми во повеќето развиени економии, првенствено предизвикана од слабите економски услови. Во некои земји - особено во Италија и САД - бројките беа засегнати и од тековните законски измени.

Во сенка на  прогнозата од 2,8 проценти, „Кофас“ исто така посочи на сè уште кревок бизнис-амбиент. Корпоративниот долг останува висок, маржите се под притисок, а неколку сектори - особено градежништвото, хемикалиите и текстилот - имаат ограничен капацитет за сервисирање на долгот и веќе покажуваат знаци на оптоварување.

Во Европа, „Кофас“ забележува кревка стабилизација, која е „многу зависна од трошоците за финансирање“. Се предвидува дека Германија ќе забележи раст на бројот на стечаи за еден процент во 2026 година, додека Франција и Велика Британија се очекува да забележат зголемување од два процента, оставајќи ги историски највисоките нивоа зад себе. Се предвидува дека Шпанија ќе забележи пад од три отсто, поддржан од посилниот макроекономски замав, додека падот од два отсто во Италија во голема мера ги одразува статистичките ефекти од процедуралните реформи и намалувањето на базата на активни компании.

Холандија се издвојува со пораст од четири отсто, што „Кофас“ го оцени како постепено враќање кон нормите од пред пандемијата по подолг период на потиснати неуспеси. Низ целиот континент, распространетоста на корпоративниот долг со променлива стапка ги прави компаниите особено чувствителни на какво било отстапување од очекуваниот пат на олеснување.

Побитни се каматите одошто растот на пазарите

Северна Америка и азиско-пацифичкиот регион покажуваат мешана слика. Во САД, „Кофас“ очекува деловните неуспеси да се зголемат за четири проценти, наведувајќи ги секторите што се ранливи на неодамнешните промени во политиката, вклучувајќи ги и повисоките царини, кои делумно беа апсорбирани од домашните фирми. За разлика од ова, се предвидува Канада да забележи пад од пет проценти по релативно долгиот период на раст на стечаите.

Во азиско-пацифичкиот регион се предвидува дека Јапонија ќе забележи зголемување од седум отсто на стечаите, оптоварена од хронично повисоките каматни стапки и слабостите специфични за одделни сектори, додека Австралија се очекува да достигне повеќе или помалку исто ниво со пораст од 0,5 отсто, по острата постпандемиска нормализација.

За осигурителите и брокерите фокусирани на трговски кредити, гаранции, депозити и отплати, како и финансиски линии, пораката на „Кофас“ е јасна: во 2026 година траекторијата на деловните неуспеси ќе зависи помалку од растот на главните пазари, а повеќе од темпото и насоката на монетарната политика. По неколку години големо задолжување, билансите на состојба на корпорациите се остро чувствителни на трошоците за финансирање, па дури и маргиналните движења на каматните стапки би можеле да имаат преголеми ефекти врз неплаќањето, особено во капитално интензивните сектори со ниска маржа.

Тоа ги става трошоците и достапноста на кредити, а не само БДП, во центарот на процената на ризикот од инсолвентност за годинава и ја нагласува потребата од внимателно следење на секторските изложености, условите за кредитирање и очекувањата за каматните стапки на клучните пазари.

Во Македонија пораснал бројот на банкроти

Ако се преселиме за момент на македонско тло, ситуацијата е следна:  сѐ уште нема официјални податоци за 2025 година, најновите се од Извештајот за стабилност на Народната банка за 2024 година, каде што бројот на правни лица над кои е отворена стечајна постапка се зголемил, што предизвикало зголемување на стапката на банкротирани правни лица до ниво од 1,5 проценти (1,3 проценти во претходната година).

Од Народната банка додаваат дека тоа е слично на нивоата од пред пандемијата и засега упатува на ограничен ризик од несолвентност на секторот, пишуваше „Блумберг Адрија“ неодамна.  

Оттаму објаснуваат и дека стапката на банкротирани правни лица е пресметана како сооднос меѓу бројот на правни лица над кои е отворена стечајна постапка во текот на годината и просечниот годишен број активни правни лица, кој се пресметува како просек од бројот на активните правни лица (регистрирани субјекти што доставиле годишна сметка до Централниот регистар) на крајот и почетокот на соодветната календарска година.

Во македонскиот корпоративен сектор заклучно со 2024 година работеле вкупно 59.909 субјекти, што е благо зголемување во однос на 2023 година, кога во земјава функционирале 59.682 субјекти. Податоците на Народната банка што се базираат на бројот на субјекти што лани доставиле завршни сметки во Централниот регистар покажуваат дека во минатата година имало зголемување на бројот на фирми во сите дејности освен во трговијата, транспортот, складирањето и угостителството, каде што имало намалување на бројот на субјекти во однос на претходната година.

Depositphotos

 

Убедливо најголем раст имало во дејностите во врска со недвижен имот, стручните, научните и техничките дејности и административните и помошни услужни дејности, каде што бројот на компании се зголемил од 8.736 во 2023 година на 9.308 во 2024 година. Значителен раст на бројот на компании имало и во градежништвото, индустријата и ИКТ-секторот.

Од вкупниот број компании, лани со добивка работеле 41.679, што е благо зголемување во однос на 2023 година, кога добивка имале 40.867 компании.

Со загуба лани во земјава работеле 18.230 компании, што е намалување во однос на претходната година, кога загуба имале 18.815 компании.

Ранливост на домашните компании

Тоа што е истакнато во анализата на „Кофас“ за светските трендови важи и за македонските компании. Вкупниот долг на домашниот корпоративен сектор е чувствителен на ризикот од промени на каматните стапки, коментираат од Народната банка. Речиси половината (45,1 отсто) од вкупниот долг на корпоративниот сектор се со променлива каматна стапка (вклучувајќи го и долгот со приспособлива  каматна стапка). Ризикот од промена на каматните стапки е помалку изразен кај надворешниот долг, каде што малку над половината од задолженоста е со фиксна каматна стапка (51 отсто), а дополнителни 16,2 отсто се бескаматен долг. Наспроти тоа, поголемиот дел од задолженоста кај домашните банки е со променлива или приспособлива камата (заедничко учество од 61,9 отсто, иако е намалено на годишна основа за 6,2 п.п.), што значи чувствителност на корпоративниот сектор и зголемен товар за отплата на долгот при евентуален раст на каматните стапки.

Ризиците за работењето на корпоративниот сектор и натаму се поврзуваат со геополитичкиот и економскиот контекст, првенствено поради зголемените тензии и неизвесноста околу идните трговски политики, се објаснува во Извештајот за финансиска стабилност. Тоа може да ја наруши финансиската состојба на компаниите, а ризиците се особено високи за финансиски најранливите и високозадолжените субјекти.

Дополнителен предизвик за остварувањата на домашниот корпоративен сектор е и недостигот од работна сила со соодветни квалификации во одредени сегменти на пазарот на трудот, кој во одредена мера може да се надомести со технолошки напредок.

Чувствителноста на корпоративниот сектор се зголемува и поради претпазливото нормализирање на условите за финансирање и традиционално ниската ликвидност, при ниска финансиска дисциплина во рамките на корпоративниот сектор. Тоа ја нагласува изложеноста на ризикот од „зараза“ во рамките на секторот во случај на шок, но и пренесувањето на проблемите кон доверителите од финансискиот сектор.