Пазар на трудот 2026: Високи очекувања за ниски стапки на невработеност

Невработеноста во Македонија континуирано се намалува во последната деценија и стапката е буквално преполовена. Стапката на невработеност од 23,4 отсто во третиот квартал од 2016 година, во истиот период оваа година изнесува 11,5 отсто, или Државниот завод за статистика во својата база на податоци запиша 91.756 невработени лица. Единствен исклучок е второто тримесечје од 2020 година, кога пандемијата на коронавирусот сериозно ја наруши светската економија, па и Македонија како последица, меѓу другото, запиша и зголемување на невработеноста.

Зад овие позитивни бројки има и низа негативности. На пример, за намалувањето на невработеноста придонесува иселувањето, но и растот на работата на црно. Ако пред десет години имало 727.985 вработени, сега има 705.165, или речиси 23.000 помалку. Згора на тоа, пресметките од пред една деценија и сега се базираат на различни пописни резултати, според кои во 2016 година имало 1.679.052 лица што се воделе како работоспособни, додека денес има 1.517.475.

Невработеноста во третиот квартал од 2025 не се промени споредено со вториот квартал годинава и остана на ниво од 11,5 проценти, посочуваат аналитичарите од „Фајненс тинк“.

„Но зголемената активација на населението (52,5 од 52,2 отсто) придонесе вработеноста благо да се зголеми на 46,5 проценти (од 46,2 проценти). Растот на вработеноста е доминантно резултат на растот на неформалната вработеност, која продолжи да се зголемува и во овој квартал се искачи на 14,3 отсто“, пишува во нивната последна анализа за состојбите на пазарот.

Bloomberg Mercury

 

Од „Фајненс тинк“ посочуваат дека стапката на слободни работни места (2,02 проценти) во овој квартал остана слична како и во претходните, што упатува дека недостигот од нискоквалификувани работници останува хроничен, а најпогодени сектори се угостителството и туризмот. „Овие движења на пазарот на трудот укажуваат на помала воздржаност од претходно, но сепак условите се влошени.“

Дополнителен негативен импулс на пазарот придонесува и фактот дека се зголемува невработеноста на младите, стапка што во првото тримесечје годинава изнесуваше 27,6 отсто, па се намали на 26,4, за во третото тримесечје да скокне на 32,4 проценти.

Што се очекува на пазарот на трудот во 2026 година?

Владините проекции се позитивни, па во буџетот за 2026 година се наведува дека на пазарот на трудот продолжува трендот на намалување на невработеноста и пораст на вработеноста.

„Предвидениот раст на економската активност се очекува да биде придружен со раст на вработеноста, како резултат на отворањето нови производствени капацитети и проширувањето на постојните, активни мерки и програми за вработување, како и поддршката на домашните и странските претпријатија за отворање нови работни места. Оттука, проекцијата за раст на бројот на вработени во 2026 година изнесува 1,6 проценти, што ќе придонесе просечната стапка на невработеност да се намали на 10,1 отсто“, се наведува во буџетот. 

 

Според фискалната стратегија на земјава за периодот 2026-2030 година, целта е веќе во следната, 2027 година, стапката на невработеност првпат да влезе во едноцифрената зона и да изнесува девет отсто. На среден рок се очекува во 2028 година 7,6 отсто од работоспособното население да биде невработено, а таа стапка потоа да се намалува со многу помал интензитет, па се проектира во 2029 година да изнесува 7,4, а во 2030 година 7,2 отсто.

„Во следниот период се очекува понатамошно јакнење на пазарот на трудот, како резултат на инвестициите и потребата од работна сила поддржани од мерките и активностите за отворање нови работни места. Во услови на демографски притисоци предизвикани од стареење на населението и раселување, пред сѐ на работоспособното население, постојат услови за зголемување на вработеноста, имајќи предвид дека речиси половина од работоспособното население е неактивно“, пишува во националната фискална стратегија. 

Со неа се предвидуваат и мерки насочени кон подобро целење на социјалната помош и активација на невработените корисници на социјална поддршка, што се очекува позитивно да влијание врз вработеноста. 

„Исто така, предвидени се и значителни средства за програми и активни мерки за вработување со особен фокус на млади лица, жени и ранливи категории население, за стекнување вештини, доквалификации и преквалификации, како и поддршка на претприемаштвото“, се наведува во фискалната стратегија. 

Bloomberg Mercury

 

Статистичките податоци покажуваат подобри перформанси на пазарот на трудот во земјава во однос на тоа што го очекуваа аналитичарите на „Блумберг Адрија“ за 2025 година, кои проектираа малку повисока стапка на невработеност, од 12 отсто. Сепак, нивните предвидувања се речиси на иста линија со владините проекции, па и нашиот аналитички тим за 2026 година прогнозира стапка на невработени од 11 отсто.

„Блумберг Адрија“ детално пишуваше за тоа дека Меѓународниот монетарен фонд (ММФ) предупреди на разорните последици врз економијата поради иселувањето од земјава.

И покрај конвергенцијата на стапките на учество во работната сила и невработеноста, проекциите имплицираат дека вработеноста ќе стане пречка за растот на производството и ќе резултира со негово намалување од околу 0,5 процентни поени до 2030 година. Како доминантна причина за тоа ММФ ја наведува динамиката на движењата на населението, што доведува до пад на вработеноста и бројот на лица во работоспособна возраст.

Анализирајќи го напредокот во изминатиот период во делот за намалување на невработеноста, ММФ сепак посочува дека стапката на невработеност во земјава останува околу двојно повисока отколку во ЕУ. За споредба, последните податоци од „Евростат“ покажуваат дека во октомври невработеноста во Европската Унија изнесува шест отсто.

Светската банка предупредува дека иако се намалува јазот во однос на ЕУ, сепак темпото со кое се случуваат тие промени не е доволно.

„За да му се помогне на регионот, важно е да се преформулираат стратегиите за работни места – како што се охрабрувањето за поголемо учество на пазарот на трудот, подобрувањето на вештините на населението и растот на фирмите преку дигитални надградби“, посочува Светската банка во својот последен извештај, каде што се изразува загриженост во однос на недостигот од работна сила не само во Македонија туку во сите држави од Западен Балкан. 

Меѓународната финансиска институција забележува дека во регионот работоспособното население веќе е значително намалено и се проектира дека до 2050 година ќе се намали за речиси 20 проценти. Ако продолжат постојните трендови во следните пет години, регионот би можел да се соочи со недостиг од повеќе од 190.000 работници.

Преквалификација за намалување на јазот меѓу понудата и побарувачката на пазарот на трудот

Нерамнотежата на понудата и побарувачката на пазарот на трудот е евидентна и преку Агенцијата за вработување, каде што и покрај бројката од речиси 92.000 невработени во земјава, постојано се отворени огласи за вработување, чија бројка на барани работници варира од 7.000 до 10.000.

„Блумберг Адрија“ често ги анализира пазарот на трудот и потребите на работодавците од една, а понудата на вештини и квалификации на потенцијалните работници од друга страна. Заклучокот е дека во услови на брз технолошки напредок, без постојана едукација, доусовршување, стекнување нови вештини, континуирани обуки или дури и комплетна преквалификација, едноставно понудата и побарувачката на пазарот на трудот тешко се пресретнуваат.

Depositphotos

 

Трендовите на пазарот на трудот укажуваат на тоа дека вложувањето во доедукација е најсигурна инвестиција. 

Според повеќе истражувања и анализи за очекувањата и трендовите на пазарот на трудот во 2026 година, високоплатените работни места повеќе не се ограничени на традиционалните области како медицина или финансии, туку технологијата, вештачката интелигенција и податоците се тие што доминираат на листите.

Технолошката трансформација, за која денес сведочиме, во следните пет години ќе избрише 92 милиони работни места, а ќе создаде нови 170 милиони на глобално ниво, покажува извештајот на Светскиот економски форум. За турбуленциите да бидат уште поизразени, се предвидува дека до 2030 година дури 80 проценти од денешните професии ќе исчезнат или радикално ќе се променат.

Трансформацијата што ја гледаме на пазарот на трудот бара од работниците да развијат креативно размислување и вештини за отпорност, флексибилност и агилност. Работникот на иднината нема да се вреднува само по техничките вештини туку и по способноста да размислува креативно, да решава проблеми и да гради односи - особено во ситуации кога машините сѐ повеќе ја преземаат рутинската работа.

Најголемиот предизвик на пазарот на трудот останува обезбедувањето квалификуван кадар во традиционалните сектори, како транспорт, логистика и угостителство.

Во другите сектори се прогнозира дека паметните машини полека ќе ја преземат секоја работна позиција каде што работната задача е повторувачка, а наспроти тоа, на пазарот сè повеќе ќе се бараат работници способни за новите улоги поврзани со вештачка интелигенција, анализа на податоци, сајбер-безбедност и дигитални трансформации.