Македонија и работа на црно: По сè изгледа државата сама ја стимулира

Македонија доби околу 2,5 милиони евра од Планот за раст за постигнати резултати во намалување на неформалната економија, соопшти неодамна Министерството за економија. Во соопштението беше наведено дека земјава ги надминала поставените цели за зголемување на бројот на инспекции.

Во периодот од јули 2024 до јуни 2025 година Државниот инспекторат за труд спровел 16.464 инспекции и открил 543 нерегистрирани работници, што е зголемување од над 200 отсто во однос на претходните години. Државниот пазарен инспекторат (ДПИ) реализирал 669 инспекции, што е 40 отсто повеќе од целната вредност.

Деновиве стигна и извештајот на Европската комисија за напредокот на земјава во кој сивата економија уште еднаш е посочена како рак-рака на македонската економија, која не се решава. Според некои процени, неформалната економија сочинува дури дури 38 отсто од БДП и, според Брисел, ја поткопува конкурентноста на домашните компании.

„Неформалната економија останува значителна и бара координирана реакција на институциите, особено во инспекциските служби и фискалните органи“, се наведува во извештајот.

Расте неформалната вработеност

Домашната статистика потврдува дека бројот на неформално вработени оваа година расте со забрзано темпо и заклучно со јуни се доближи до 100.000.

„Неформалната вработеност е една од најупорните форми на сива економија во земјава. Иако државата бележи напредок во реформската мерка за справување со неформалната економија и доби финансиска награда од Планот за раст, податоците покажуваат дека по неколку години намалување, неформалната вработеност повторно е во пораст. Во вториот квартал од 2025 година бројот на неформални работници се зголемил за речиси 8 илјади во споредба со претходниот квартал и повеќе од 10 илјади споредено со истиот квартал минатата година“, вели во изјава за „Блумберг Адрија“ Деспина Туманоска, програмска координаторка и економска експертка од Институтот за економски истражувања и политики „Фајненс тинк“.

Повеќе од половина од неформалните работници се во секторот земјоделство, а критични се бројките и во градежништвото, трговијата и услужните дејности.

Туманоска вели дека неформалната вработеност е „по мера“ и на работодавците и на работниците.

„Работодавците најчесто практикуваат неформална вработеност со цел избегнување на придонесите, кои во услови на континуиран раст на платите создаваат притисок врз работењето. Но, неформалната вработеност може да настане и по барање од работникот, особено кога кај истиот тој постои страв од губење одреден доход или бенефиција што ја добива од државата, доколку биде формално вработен“, вели таа.

Системот на социјална заштита ја поттикнува работата на црно

Извршната директорка на „Македонија 2025“, Никица Мојсоска-Блажевски, на последната годишна конференција на „Блумберг Адрија“ го посочи системот за социјална заштита како една од причините зошто еден дел од работната сила останува надвор од формалниот пазар на трудот.

„Голем промотор сум на реформа на системот на социјална заштита затоа што голем број домаќинства, околу 100.000 домаќинства со околу 300.000 члена имаат гарантирани приходи и едноставно не прифаќаат работа затоа што ако прифатат работа, би работеле за минимална плата, затоа повеќе им одговара да останат во системот на социјална заштита“, рече Мојсоска-Блажевски.  

Туманоска на листата „двигатели“ на работата на црно ги додава и другите поволности што може да бидат изгубени ако едно лице добие редовно вработување. Освен примателите на социјалната помош, таа ги наведува и студентите, кои доколку се вработат, ги губат правото да студираат во државна квота и првото на студентски оброк.

„Реформа е потребна со цел поттикнување на студентите да работат во текот на студиите, наместо демотивација и поддршка на неформалното вработување. Поттикнувањето би требало да биде преку субвенционирање на придонесите за вработување студенти, воведување парични додатоци и слично“, смета таа.

Фондот за здравство ги проверува списоците

Деца, студенти, невработени, вработени на црно, лица што се иселени од земјава – сите на се на листата осигуреници на Фондот за здравствено осигурување и ги користат услугите на јавното здравство. Пред десетина дена менаџментот на ФЗО најави дека од февруари ќе се прочистуваат списоците за да се избегнат злоупотреби.

„Вкупниот број на осигуреници е 1.836.302. Целта на ова преоценување е да се намали ризикот од злоупотреби и посебен фокус е основата за осигурување за лица со пониски и повисоки примања што не се вработени. По оваа основа, осигурени се 477.145 лица. Затоа е формирана работна група што треба да процени ризици од злоупотреби“, рече директорот на ФЗО, Сашо Клековски.

Освен ваквите потези и реформата на системот на социјална заштита, потребни се и други мерки што ќе го направат работењето на црно неисплатливо. Фокус треба да се стави на условување на невработените активно да бараат работа или да учествуваат во мерките од оперативниот план.

„Дополнителни клучни мерки во борбата со неформалната вработеност се реформирање на придонесите за да се намали стимулот за работа на црно, обуки и преквалификации, особено за ранливите групи како млади и жени што се неформално вработени, јавни кампањи со нагласување на придобивките од формалната вработеност како пензиско и здравствено осигурување и подобра инспекциска координација и проверки, особено во критичните сектори“, вели Туманоска.