Колку реално имаат на маса домаќинствата во Европа и каде е Македонија?

Државите и институциите следат повеќе индикатори за да го мерат економскиот раст, меѓу кои бруто-домашниот производ (БДП) е меѓу најзастапените.

Но растот на БДП не го покажува она што луѓето ќе го однесат дома како реален приход, дури и кога е коригиран со инфлацијата. Реалниот приход на домаќинствата по жител ја мери динамиката на заработката што домаќинствата ја имаат на располагање да ја потрошат или заштедат и ни дава попрецизна слика за животниот стандард.

Според последните достапни податоци на Организацијата за економска соработка и развој (ОЕЦД) и статистичкото биро на Европската Унија („Евростат“), меѓу 16 набљудувани европски земји, во 2025 година 14 од нив забележале раст на реалниот приход на домаќинствата споредено со 2024 година, додека само две имале пад.

Полска е предводник, со највисок раст од 4,1 отсто. Оваа земја исто така имала највисок раст на реалниот приход на домаќинствата и во 2024 година. 

ОЕЦД истакнува дека „зголемувањето на платите на вработените ги компензира намалените социјални бенефиции, што резултира со забрзан раст на реалниот приход на домаќинствата по жител“ во Полска.

Холандија (2,3 отсто) и Португалија (2 отсто) исто така покажале раст од најмалку два отсто. Данска (1,9 отсто), Грција (1,8 отсто) и Шпанија (1,5 отсто) забележале раст помеѓу 1,5 и два отсто.

ОЕЦД нотира дека зголемувањето на нето-приходот од недвижности, како и на платите на вработените во Грција, при најниски нивоа на невработеност од 2009 година наваму, игра значајна улога во овој раст во земјата.

Белгија (1,4 отсто), Унгарија (1,2 отсто) и Шведска (1,2 отсто) забележале раст на реалниот приход на домаќинствата по жител поголем од еден отсто.

Кај најголемите економии, Италија го запазува просекот на ниво на членки на ОЕЦД од 0,8 отсто раст во 2025 година. Земјата се соочила со силна контракција кај реалниот приход на домаќинствата, паѓајќи за 0,9 отсто во последниот квартал од 2025 година, по растот од 0,4 отсто во третиот квартал од годината. Тоа главно се должи на растечката инфлација и на падот на приходите од недвижности, според ОЕЦД. За цела 2025 година, Чешка (0,7 отсто), Обединетото Кралство (0,7 отсто) и Германија (0,6 отсто) се блиску со перформансите и нешто над просекот на нивото на ОЕЦД.

Во Обединетото Кралство растот во последниот квартал бил солиден, од 1,1 отсто, по падот од 1,2 отсто во третиот квартал.

„Закрепнувањето најмногу се должи на растот на платите и социјалните трансфери, како и на пониските даноци на приход и имот“, се наведува во извештајот на ОЕЦД. За разлика од овие земји, Франција забележала само мал раст од 0,2 отсто, додека Финска и Австрија се единствените земји од анализираните каде што годишниот реален приход на домаќинствата по жител забележал пад во 2025 година, од 0,7 и 1,8 отсто, соодветно.

Кај Финска се наведени повеќе фактори, но главно оваа слаба динамика на приходот на домаќинствата е резултат на бавниот економски раст во последните две години, во комбинација со растечката невработеност и кратењето на социјалните бенефиции и другите јавни трошења, со цел да се намалат јавниот долг и буџетскиот дефицит. Во Финска исто така се зголемиле и даноците на приход и имот.

За 2025 година како целина, растот на реалниот приход на домаќинствата по жител во рамките на ОЕЦД забавил на 0,8 отсто, за разлика од 2,1 отсто во 2024 година. Истиот тренд се задржал низ европските земји.

Во 2024 година сите 16 земји на листата забележале зголемување. Но, споредувајќи ги 2024 и 2025 година, само четири земји забележале поголема стапка на раст во 2025 година отколку во 2024 година. 

Белгија и Данска поминале најдобро, со раст што се зголемил од 0,5 отсто на 1,4 отсто и од 1 отсто на 1,9 отсто, соодветно. Стапката на Шведска била за 0,4 процентни поени повисока, а во Холандија се зголемила за 0,2 процентни поени.

Австрија се движела во спротивна насока. По растот од 3,6 отсто во 2024 година, забележала пад од 1,8 отсто во 2025 година.

Во Македонија нема официјални податоци, само процени 

Во Македонија, за жал, нема квалитетна статистика околу движењето на реалниот приход на домаќинствата. Најновите податоци од Државниот завод за статистика за „вкупен расположлив приход на домаќинствата“ се од 2020 година. За таа година просекот по домаќинство бил 450.600 денари или околу 7.300 евра. Оваа сума забележала пораст од 9,7 отсто во однос на претходната година. Официјалната статистика измерила дека од вкупниот расположлив приход на домаќинствата во 2020 година, 60,7 отсто биле приходи од плати од вработеност, 12,5 отсто приходи од самовработеност, 21,3 отсто од пензии, 3,9 отсто од социјални трансфери, 1,8 отсто од примени приватни трансфери и само 0,1 отсто биле приходи од имот.

Народната банка на Македонија, пак, во својот годишен Извештај за финансиската стабилност за 2024 година (овој извештај излегува обично во септември секоја година, н.з.), наведува дека номиналниот расположлив доход на секторот домаќинства (доходот се добива кога од вкупниот приход се одземаат одливите од домаќинствата) растел малку побрзо отколку во претходната година, за 9,7 отсто наспроти 9,3 отсто за 2023 година.

Според одделните компоненти што го формираат расположливиот доход на домаќинствата, најголем придонес (над 75 отсто) во растот на вкупните приливи на домаќинствата во 2024 година имале платите на вработените лица, по што следуваат социјалните трансфери (сo придонес од 18,9 отсто). Наспроти тоа, приватните трансфери и доходот на индивидуалните производители бележат надолни промени. На страната на одливите, давачките кон државата го зафаќаат најголемиот дел (околу 90 отсто) од вкупните одливи што го формираат расположливиот доход на секторот домаќинства и нивниот раст во 2024 година забави, при помала затегнатост на пазарот на трудот и поумерен номинален раст на платите. 

Depositphotos

Имено, и натаму се бележи номинален раст на просечните исплатени плати во 2024 година, но тој е поумерен во споредба со растот во 2023 година. Растот делумно е резултат на преносниот ефект од зголемувањето на платите во јавниот сектор во септември 2023 година, како и на зголемувањето на минималната бруто-плата од 12,2 отсто во март 2024 година. Дополнително влијание имаа и одредени структурни фактори, како што е недостигот од работна сила во одредени сегменти на пазарот на трудот. При поповолни трендови кај инфлацијата во однос на 2023 година, реалната стапка на раст на расположливиот доход во 2024 година се зголемила на 5,9 отсто (2,3 отсто во претходната година).

Меѓутоа, и самата Народна банка истакнува дека поради недостиг од податоци за расположливиот доход во официјалната статистика, тие од 2007 година изработуваат приближен податок за расположливиот доход на секторот домаќинства во земјата, кој се ажурира на годишна основа. За дел од компонентите на расположливиот доход за кои не постои официјален податок, се врши процена. Расположливиот доход претставува разлика на номиналниот износ на проценетите приливи и одливите на парични средства кон и од секторот домаќинства.

Како приливи се земени предвид: бруто-износот на надоместоците за вработените лица, доходот на индивидуалните производители, социјалните трансфери (пензии исплатени од ПИОМ, социјална помош, помош за невработени, надоместоци за боледувања и сл.), пензиите од вториот пензиски столб, приватните трансфери од странство, приходите од камати и од дивиденди, процените за оданочените приходи од други основи (приходи од авторски права и права на индустриска сопственост, приходи од имот и имотни права, остварена капитална добивка, приходи од добивки од игри на среќа и други награди), приходите од редовните отплати на обврзниците за денационализација, каматните исплати од државни хартии од вредност и надоместоците на вработени резиденти во странство.

Како одливи се земени предвид: расходите за камати, придонесите од платите за Фондот за ПИОМ, за вториот пензиски столб, за државното здравствено осигурување, за осигурувањето во случај на невработеност, приватните трансфери кон странство и плаќањата за данок на личен доход. Притоа, според Народната банка, треба да се има предвид дека расположливиот доход не вклучува процена на сивата економија, па, оттука, неговата распределба на личната потрошувачка и на заштедите треба внимателно да се толкува.

Парите не вредат исто на Балканот и во Луксембург

Последниве неколку години домаќинствата во Европа се соочуваат со значителен раст на животните трошоци, поттикнат од војната во Украина, која трае веќе петта година, на што само масло на огнот долева и актуелниот конфликт на Блискиот Исток. Секако, тука се и шоковите на страната на понудата што сѐ уште се чувствуваат поради пандемијата на ковид во 2020 и 2021 година. Голем број семејства се принудени да ја намалат својата потрошувачка и да го мерат секој денар. Покрај реалниот приход на домаќинствата, уште една корисна мерка за приходот што го носат на маса семејствата е „средниот воедначен нето-приход - СВНП“ (median equivalized net income). Ова се однесува на типичниот приход по лице, приспособен на големината на домаќинството и по оданочувањето.

„Евростат“ ги има последните пресметки за 2024 година, и СВНП за 34 европски земји се движи од 3.075 евра во Албанија до 50.799 евра во Луксембург. Во рамките на ЕУ, Бугарија има најнизок СВНП од 7.811 евра, додека просекот на ЕУ е 21.582 евра.

На врвот во Европа друштво на Луксембург му прават Швајцарија и Норвешка, а следуваат Данска, Австрија, Ирска, Холандија и Белгија, со износ од 30.000 до 35.000 евра. Финска, Германија, Шведска и Франција исто така се позиционирани над просекот од ЕУ.

На дното, пак, на скалата се Македонија, Турција и Црна Гора, додека во рамките на ЕУ најсиромашни се домаќинствата во Унгарија и Романија, покрај Бугарија, со износи помали од 10.000 евра.

Бројките покажуваат остра поделба: западните и северните европски земји располагаат со највисок среден приход, додека јужните и источните делови заостануваат значително. Јазот помеѓу Луксембург и Македонија е над 45.000 евра годишно, на пример. Нивото на образование, продуктивноста, индустриската  развиеност, додадената вредност на производството и услугите и историско-општествениот развој се меѓу клучните фактори што ги прават овие разлики. Земјите со високоразвиен индустриски сектор, финансии, информациски технологии итн. исплаќаат поголеми плати, пензии и други социјални трансфери.

Кога овие износи ќе се приспособат за стандардот на куповна моќ (purchasing power standard – PPS) – виртуелна валутна единица што ги изедначува нештата што може да се купат за истата сума пари во различни земји – јазот се намалува помеѓу богатите и сиромашните, но сепак останува значителен.

Кога ќе се приспособат според оваа единица, нето-приходите се движат од 5.098 РРЅ во Албанија до 37.781 РРЅ во Луксембург. Просекот на ЕУ е 21.245 РРЅ, со тоа што Унгарија има најниска вредност меѓу земјите членки, од 11.199 РРЅ.

Македонија според оваа мерка има среден воедначен нето-приход по жител од 7.609 РРЅ и повторно е на претпоследното место, пред Албанија со 5.098 РРЅ. За разлика од претходната математика, сега јазот помеѓу Македонија и Луксембург е околу 30.000 РРЅ. Тоа е разбирливо, со оглед дека во земјава цените се пониски, особено на услугите и на некои категории производи.

Разликата помеѓу највисокиот и најнискиот износ во ЕУ е 26.500 РРЅ, што значи дека посиромашните членки, како Романија и Бугарија, многу подобро котираат кога приходите се мерат во РРЅ одошто во номинални износи.