Како штедат Македонците за старост: во банка чуваат стопати повеќе пари одошто во пензиски фонд

Точно 36.101 член имал третиот пензиски столб во Македонија на 22 февруари, денот на пишувањето на овој текст, а вредноста на нето-средствата изнесувала 4,9 милијарди денари (речиси 80 милиони евра), покажуваат податоците на МАПАС, агенцијата што го регулира капитално финансираното пензиско осигурување. 

На крајот од 2025 година бројот на членови изнесувал 35.944, што значи дека за една година бројот на граѓани што решиле за стари години да се поткрепат и преку штедење во доброволен пензиски фонд пораснал за околу 2.370 или за седум проценти. Тоа е речиси иста стапка на раст како и во годината претходно, кога растот бил 6,6 отсто. Во 2025 година биле уплатени вкупно околу 625 милиони денари (околу 10,2 милиони евра)  во сите четири доброволни пензиски фондови, за разлика од 593,2 милиони денари (9,6 милиони евра) во 2024 година, што е пораст на годишно ниво од 5,4 отсто.

Учеството на вкупниот број членови на третиот столб во вкупното работоспособно население и во вкупното активно население, иако расте секоја година, сѐ уште е мало, коментираат од МАПАС. На крајот од 2024 година само околу 2,2 отсто од вкупното работоспособно население во земјава биле членови на третиот столб, односно околу 4,2 отсто од вкупното активно население. По една година, пак, оваа состојба е 2,36 отсто и 4,5 отсто, соодветно. Ова укажува на многу бавен раст на третиот пензиски столб во Македонија и недоволна искористеност на доброволното пензиско осигурување од страна на работоспособното население. Во моментов над 97 отсто од вкупното приватно пензиско осигурување отпаѓа на задолжителното осигурување, односно т.н. втор пензиски столб.

Државната пензија станува сѐ поголем предизвик

Без оглед дали државата линеарно ќе ги покачува или не пензиите, нивната исплата во Македонија воопшто не е операција што оди така „мазно“, затоа што без дотациите од државниот буџет, пензиите нема да може да се исплатат, а дупката во Фондот за пензиско и инвалидско осигурување (ПИОМ) расте од година на година. Со зголемувањето на септемвриските пензии, прво во септември 2024, дупката во ПИОМ порасна за околу 100 милиони евра, а за најновото зголемување, во 2025 година, беа потребни уште 130 милиони евра од буџетот. Тоа значи дека државата од буџетот треба да покрива дефицит во ПИОМ уште поголем од 33 проценти, колку што беше претходно, што значи дека од буџетот ќе треба да се обезбедат над 600 милиони евра за пензии.

А, ситуацијата нема да се подобри, туку напротив. Демографските тенденции не се поволни, Македонија ќе има сѐ повеќе старо население, а млади работоспособни кадри забрзано се иселуваат. Со тоа само уште повеќе ќе се влошува соодносот пензионери/осигуреници, кој сега изнесува 1:1,70, и ќе се ослабнува капацитетот на ПИОМ за навремено исплаќање на пензиите. Експертите, меѓу кои и од Светската банка и другите меѓународни финансиски институции, веќе препорачаа одење во пензија на 67 години, како и  постепено зголемување на стапката на придонесот за ПИОМ, затоа што на долг период Фондот нема да биде одржлив.

Со овие предизвици се борат и во остатокот од Европа и светот, каде што капацитетот на првиот задолжителен пензиски столб ќе биде под ризик следните години и децении. Финансиските советници и аналитичари велат дека секој сам треба да почне да размислува како да има помирни пензионерски денови, со тоа што ќе има екстра-приливи и средства на располагање, покрај пензијата што ќе ја добива од задолжителното пензиско осигурување, односно првиот и вториот задолжителен пензиски столб. Една од опциите е третиот пензиски столб, односно доброволното пензиско осигурување преку отворените приватни фондови. Овде да потсетиме дека секој граѓанин може самостојно да си формира доброволна пензиска заштеда, како индивидуален член на третиот столб или преку т.н. професионална шема, каде што работодавецот може да му уплаќа придонеси. 

Претставници на оваа фела велат дека е добро што пополека расте бројот и на компании што на своите вработени им уплаќаат во доброволните пензиски фондови со цел да ги мотивираат и задржат. Па така, според податоците на МАПАС, на крајот од 2025 година уделот на членовите со индивидуална шема на уплаќање бил 53 отсто, додека на оние со професионалната шема 47 отсто. Ако на почетокот тоа биле претежно помали, семејни бизниси, каде што основачите/сопствениците сакале пред сѐ да се обезбедат себеси и своите блиски за помирни пензионерски денови, сега тенденцијата е и средни и големи компании да го нудат приватното пензиско осигурување.

„Можеби треба да се размислува во насока приватното пензиско осигурување да се опфати и на ниво на колективни договори, како што по сила на колективен договор компаниите треба да исплаќаат регрес за годишен одмор, така да биде обврска и уплата на средства во трет пензиски столб за своите вработени. Оваа пракса ја има во поразвиените пазари, добро функционира и би можело тие искуства да се пресликаат и кај нас“, велат претставници на приватните пензиски фондови.

 Во третиот столб во моментов има четири отворени доброволни пензиски фондови: „Сава пензија плус“ и  „КБ Прв отворен доброволен пензиски фонд“, кои почнаа со работа во 2009 година, како и  „Триглав доброволен пензиски фонд“, кој почна во 2021 година, и „ВФП отворен доброволен пензиски фонд“, во 2022 година.

Штедењето во банка сѐ уште без конкуренција

На нивните веб-страници има калкулатори од информативен карактер, каде што може да пресметате приближно колку би имале заштедено доколку вложите еднократна уплата, месечно или пак годишно уплаќање во период што вие ќе го одредите. На пример, во една од симулациите, кога би уплаќале 5.000 денари од својата 30-та до 60-та година, со просечен принос од 4 проценти годишно, што се смета за песимистичко сценарио, на крајот би имале бруто акумулирани средства од околу 55.000 евра, односно уплатени 30.000 и заработени 25.000 евра.  

Приватните пензиски фондови средствата главно ги инвестираат во безбедни опции, како државни обврзници, корпоративни обврзници и банкарски депозити, што обезбедува стабилност и принос на долг рок. Добрата страна е што може да почнете со повлекување средства десет години пред возраста на пензионирање, што значи на 52 години за жени и 54 години за мажи.

Како што спомнавме на почетокот, македонските граѓани во доброволните пензиски фондови вложиле околу 80 милиони евра, но затоа, пак, преку традиционалниот начин на штедење во банките чуваат околу 7,2 милијарди евра и уште три милијарди евра депозити на корпоративниот сектор. А, банкарското штедење и покрај историски најниските каматни стапки и инфлацијата, која „ја јаде“ каматата, продолжува да расте, па така, во 2025 година вкупните банкарски депозити се зголемени за 10,1 отсто.  

Иако просечната стапка на принос во принцип е пониска кај банките на долг рок, високата доверба во банкарскиот систем и традиционалните навики на населението сѐ уште ги ставаат деловните банки како прв избор кога станува збор за вложување на слободните средства. Сите други форми на алтернативно штедење или инвестирање - инвестициски фондови, акции на домашни и странски пазари, животно осигурување, приватни пензиски фондови итн. - се нешто над една милијарда евра. Што значи дека околу 87 проценти од заштедите на домаќинствата се чуваат во банка.

Depositphotos

 

Треба да се има предвид и дека приносот во третиот пензиски столб се остварува во подолг временски период и секако дека ќе постојат разлики помеѓу приносот остварен во текот на една година, просечните приноси остварени низ две, три, четири или повеќе години, како и просечниот принос остварен од датумот на формирањето на фондот. Приносот на доброволната индивидуална и/или на професионалната сметка е променлив и зависи од приносот на доброволниот пензиски фонд и од надоместоците наплатени од друштвото. Приносот, односно добивката, е параметар што реално не може да се предвиди, бидејќи зависи од условите на пазарот на капитал и во целокупната економија. Приносот на доброволните пензиски фондови се пресметува на ист начин и по иста формула како и приносот на задолжителните пензиски фондови.

Колку реално заработиле приватните пензиски фондови?

Ако ги споредиме приносите на доброволните пензиски фондови во номинален и реален износ за периодот 31.12.2018–31.12.2025 година сведен на годишно ниво,  ќе ја забележиме следнава состојба: „Сава пензија плус“ има 6,27 отсто номинална стапка на принос, но само 0,88 отсто реална стапка, откако ќе се коригира за инфлацијата. Кај „КБ Прв отворен доброволен фонд“, за истиот период номиналниот просечен годишен принос е 5,97 отсто, а реалниот 0,60 отсто. Од почетокот со работа на фондовите, кај „Сава“ номиналниот просечен годишен принос е 5,97 отсто, а реалниот 2,75 отсто, додека кај „КБ Прв“ приносите се 5,76 отсто и 2,49 отсто, соодветно.

Кај доброволниот пензиски фонд на „Триглав“, кој е пократко на пазарот, од почетокот во 2021 година, просечниот годишен номинален принос е 4,57 отсто, а реалниот -2,52 отсто, додека кај фондот на ВФП, кој е најнов на пазарот и работи околу три години, приносот од почеток е 8,3 отсто во номинална и 4,23 отсто во реална вредност.

Кај фондовите на КБ и „Сава“, кои веќе имаат речиси 17 години историја на пазарот, за реалните просечни годишни стапки на принос можеме да дискутираме дали се ниски или вообичаени за овој финансиски сектор и колкава реална придобивка носат за идните пензионери. Меѓутоа, треба да имаме предвид дека иако доброволните приватни пензиски фондови имаат нешто поголема слобода при инвестирањето во однос на задолжителните приватни пензиски фондови, сепак нивната инвестициска стратегија законски е одредена да биде исто така доста конзервативна, а во одредени години и високата инфлација си го зема својот данок.

Така, на пример, на крајот од 2025 година домашните доброволни фондови имале вложено речиси 60 отсто од средствата во домашни обврзници и 24 отсто во странски инвестициски фондови. Во домашни акции вложувањата биле само четири отсто, исто како и во акции од странски компании.  

Колку за споредба, „Блумберг Адрија“ правеше анализа за просечната стапка на принос што ја оствариле инвестициските фондови од вториот столб од почетокот на своето работење - просечниот номинален годишен принос од речиси  20 години изнесувал 5,35 отсто заклучно со 30.9.2025. Меѓутоа, приспособено за инфлацијата, односно порастот на трошоците за живот, просечната реална стапка на принос е 2,13 отсто.