Каде најмногу „љубат“ Македонците да ги вложат своите пари, а да не е тоа стан?

Нивното височество, банките, си остануваат и понатаму најсигурното место за чување на вишокот пари на македонските граѓани и компании, и покрај веќе подолготрајниот тренд на ниски каматни стапки на депозитите. Се разбира, ако не ги земеме предвид становите, омилената форма на чување на вредност во Македонија и на Балканот.

Веќе пишувавме дека вкупните депозити во македонските банки на крајот од 2025 достигнаа рекордни 10,7 милијарди евра, од коишто околу седум милијарди евра отпаѓаат на домаќинствата. Само за една година, во депозити се вложени без малку една милијарда евра, а во 2024 година беа вложени дури 1,08 милијарди евра во штедење. 

Забележливо е дека во Македонија многу често има месеци со двоцифрен годишен раст на депозитите на населението, што е вистинска реткост во европските земји. Всушност, податоците на Европската централна банка покажуваат дека во еврозоната речиси и да нема месец во кој годишниот раст на депозитите на населението надминал четири проценти.

Иако просечната стапка на принос во принцип е пониска кај банките на долг рок, високата доверба во банкарскиот систем и традиционалните навики на населението сѐ уште ги ставаат деловните банки како прв избор кога станува збор за вложување на слободните средства. Сите останати форми на алтернативно штедење или инвестирање  - инвестициски фондови, акции на домашни и странски пазари, животно осигурување, приватни пензиски фондови,  итн. – се нешто над една милијарда евра. Што значи, дека околу 87 проценти од заштедите на домаќинствата се чуваат во банка.

Александар Матраковски, лиценциран инвестициски агент во „ВФП Фонд Менаџмент“ неодамна за „Блумберг Адрија“ коментираше дека трендот на раст на штедните влогови на населението во македонските банки и покрај високата инфлација која реално ја намалува вредноста на заштедите, првенствено се должи на високата доверба на граѓаните во стабилноста на банкарскиот систем и на перцепцијата дека депозитите се најбезбедна форма за чување на средствата.

„Во услови на економска и геополитичка неизвесност, штедењето во банка се доживува како ‚сигурно место‘, иако реалните (нето) каматни приноси се негативни“, вели Матраковски.

Според него, меѓу причините за овој тренд е тоа што алтернативните форми на инвестирање, како домашниот пазар на капитал или инвестициските фондови, сѐ уште не се доволно развиени и се помалку прифатени од пошироката јавност.

„Традиционалната култура на штедење и претпазливото финансиско однесување на домаќинствата исто така имаат значајна улога. Конечно, иако каматните стапки се релативно ниски, тие сепак обезбедуваат одреден номинален принос, што ги прави депозитите поповолна опција во споредба со држење готовина“, смета Матраковски.

Вложувањето во депозити е толку надмоќно во однос на алтернативните форми на штедење/инвестирање, што може да го илустрираме преку следниов сооднос: во 2025 година износот на вложените пари во депозити бил речиси четирикратно поголем од вкупниот промет на Македонската берза и инвестирањето на странски пазари, заедно. Исто така, износот што е вложен за само една година во банките, е двојно поголем од нето вредноста на сите домашни инвестициски фондови на крајот од 2025 година, којшто бил околу 480 милиони евра.

Кога сме кај Македонската берза, во 2025 година вкупниот промет изнесувал речиси 156 милиони евра, за разлика од 218 милиони евра годината претходно. Значајно повисокиот промет во 2024 се должеше пред сѐ на блок трансакциите со акцијата на „Македонијтурист“, акционерско друштво каде што се одвиваше вистинска драма со преземањето на контролниот пакет од страна на новите сопственици. 

Берзата се соочува со хроничните болки и предизвици, а тоа се плиткиот и релативно неликвиден пазар, малиот број на атрактивни акции и долгоочекуваните ИПО-а коишто никако да се случат, и покрај неколкуте обиди.

„Да, пазарот е плиток, нема многу учесници, а доминираат домашните инвеститори (со големо учество на физичките лица), што има импликации на неговата физиономија и функционирање. Странските портфолио-инвеститори имаат ниско учество долг временски период. Сите знаеме дека нашите најликвидни компании се мали во меѓународни рамки. Македонскиот пазар е т.н. граничен пазар (англ. frontier market) и поради својата големина едноставно не привлекува позначајни институционални инвеститори и затоа бележиме странско учество какво што имаме. Шанса за промена на состојбите се регионалната соработка воопшто и интеграцијата со Загрепската берза конкретно. На ова се работи константно, но тоа е процес што оди полека. На брзината на овој процес исто така влијаат споменатите ограничувања поврзани со големината и ликвидноста на пазарот и компаниите.“, истакна извршниот директор на Берзата, Иван Штериев, во неговото последно интервју за „Блумберг Адрија“. 

Bloomberg Mercury

 

На странските берзи, пак, македонските инвеститори „свртеле“ околу 110.3 милиони евра во 2025 година, што е за околу седум милиони евра повеќе одошто годината претходно, покажуваат податоците прибрани од Комисијата за хартии од вредност. Од овластените банки/брокерски куќи велат дека по нивна слободна проценка, прометот на странските пазари е двојно поголем ако се земат предвид светските онлајн трговски платформи преку коишто самостојно тргуваат македонските граѓани, од типот на „Интерактив Брокерс“ и сл.

Трендот во изминатите пет години покажува сѐ поголем интерес за вложување на странските пазари од страна на македонските граѓани и компании, и тоа како индивидуални инвеститори во акции, обврзници, ЕТФ фондови и други инструменти. Овие тргувања што официјално ги бележи регулаторот се одвиваат преку пет овластени посредници на пазарот, и тоа четири банки и една брокерска куќа.

Брокерите велат дека за домашните инвеститори најинтересни акции од европските се оние на „Фолксваген“ (Volkswagen), „Адидас“ (Adidas), „Баер“ (Bayer), „Бритиш Америкен Тобако“ (BAT), „Дојче банк“ (Deutsche Bank) и др., додека на американскиот пазар најпривлечни се оние на „Тесла“ (Tesla), „Амазон“ (Amazon), „Мета“ (Meta), „Енвидиа“ (Nvidia), но и акциите на кинеските онлајн трговски платформи „Алибаба“ (Alibaba)  и „Баиду“ (Baidu), коишто котираат и на њујоршките берзи.

За Македонците интересни се и ЕТФ фондовите (Exchange Traded Funds), односно инвестициски фондови коишто се тргуваат на берза како компаниите и издаваат свои акции, и коишто обично „се залепени“ за некој берзански индекс или пак претставуваат кошничка од акции на конкретен индустриски сектор, како енергетика, финансии, технологија, итн. Домашните инвеститори доста вложуваат во „Vanguard S&P 500“ и „SPDR S&P 500“, коишто, како што се гледа и од нивниот назив, го следат американскиот индекс на 500 најголеми компании.

Карактеристично е што расте интересот и за инвестиции во суровини, како злато, сребро, нафта, исто така преку спомнатите ЕТФ фондови  кои ја реплицираат цената на конкретната суровина.

Инаку, помладите генерации на инвеститори се повеќе заинтересирани за акциите на технолошките компании и се поактивни во инвестирањето, односно, влегуваат и излегуваат од некои акции на пократки рокови, откако ќе постигнат принос од 5 проценти, на пример. Повозрасните, пак, се поконзервативни, и преферираат акции од големи европски или американски банки, автомобилска индустрија и други „традиционални“ индустрии. Тие ги чуваат акциите на подолг рок, а исто така неретко купуваат акции од компании што делат и солидна дивиденда, која знае да биде и по 6-7 проценти.

Во странски акции и обврзници македонските инвеститори вложуваат и преку фондовската индустрија, односно домашните отворени инвестициски фондови. 

Во 2025 година во нив се вложени околу 120 милиони евра, а вкупната нето вредност на сите фондови на крајот од годината изнесувала околу 480 милиони евра, што е раст од дури 35 отсто за една година. Се разбира, тоа се должи од една страна на новите приливи од вложувачите, но и на успешноста на резултатите што ги остваруваат фондовите со парите на своите клиенти. 

Во контекст на инвестирањето/штедењето на расположливите средства, треба да го спомнеме и третиот пензиски столб, односно доброволните приватно пензиско осигурување, коешто сѐ уште има најскромен удел во вкупното инвестирање/штедење во државава.

Точно 36.698 членови имал третиот пензиски столб во Македонија на 15.04, денот на пишување на овој текст, а вредноста на нето средствата изнесувала 4,9 милијарди денари (речиси 80 милиони евра), покажуваат податоците на МАПАС, агенцијата што ги регулира капитално финансираното пензиско осигурување.

На крајот од 2025 година, бројот на членови изнесувал 35.944, што значи дека за една година бројот на граѓани што решиле за стари години да се поткрепат и преку штедење во доброволен пензиски фонд пораснал за околу 2.370 или за седум проценти. Тоа е речиси иста стапка на раст како и во годината претходно, кога растот бил 6,6 отсто. Во 2025 година биле уплатени вкупно околу 625 милиони денари (околу 10,2 милиони евра)  во сите четири доброволни пензиски фондови, за разлика од 593,2 милиони денари (9,6 милиони евра) во 2024-та, што е пораст на годишно ниво од 5,4 отсто. 

Depositphotos

 

Учеството на вкупниот број на членови на третиот столб во вкупното работоспособно население и во вкупното активно население, иако расте секоја година, се уште е мало, коментираат од МАПАС. На крајот од 2024 година, само околу 2,2 отсто од вкупното работоспособно население во земјава се членови на третиот столб, односно околу 4,2 отсто од вкупното активно население. После една година, пак, оваа состојба е 2,36 отсто и 4,5 отсто респективно. Ова укажува на многу бавен раст на третиот пензиски столб во Македонија, и недоволна искористеност на овој доброволното пензиско осигурување од страна на работоспособното население.