Што можат домашните пазари на капитал да научат од другите?

Пазарите на капитал во регионот Адрија сè уште се карактеризираат со ниска ликвидност во споредба со остатокот од ЦИЕ и ЕУ регионот. Сепак, кога ќе ги исклучиме малопродажните инвеститори од равенката, очигледно е дека регионот располага со солидна база на институционален капитал. Словенија има најразвиен пазар на инвестициски фондови, каде што средствата на фондовите достигнуваат околу девет проценти од БДП. Како што се намалува овој удел, така се намалува и развојот на пазарот на капитал - сведувајќи се на само 0,5 проценти од БДП во Црна Гора.

Една од клучните причини за толку ниските бројки денес е глобалната финансиска криза од 2008 година, кога голем број мали инвеститори изгубија пари и никогаш не се вратија во инвестициските фондови, наведе главниот аналитичар на „Блумберг Адрија“ Михаел Блажековиќ денес на конференцијата по повод 25-годишнината на Бањалучката берза, каде што беа собрани регионални и домашни учесници со цел да ги презентираат најдобрите практики за подобрување на пазарот на капитал.

Дополнителен товар врз развојот на домашниот пазар на капитал е хронично ниското ниво на финансиска писменост во регионот. Во исто време, силниот раст на ЕТФ-овите како поедноставен и поевтин начин за инвестирање во широко диверзифицирани портфолија одзеде дел од пазарот од традиционалните инвестициски фондови.

„Покрај инвестициските фондови, клучната побарувачка на пазарите на капитал ја создаваат пензиските фондови. Хрватска и Северна Македонија предводат благодарение на системот од три пензиски столба. Денес, хрватскиот пензиски систем управува со средства во вредност од околу 33 милијарди евра, или приближно 30 проценти од БДП. Во остатокот од регионот доминираат доброволните пензиски фондови со релативно низок удел во БДП и ограничено влијание врз пазарот на капитал, додека во Босна и Херцеговина и Црна Гора ваквите системи се уште се во раните фази на развој“, изјави тој. Блажековиќ.

Една од најинтересните појави во последните години се малопродажните обврзници и државните записи. При тоа, Хрватска се наметна како најдобар пример за тоа како да се привлече вишокот расположлив доход на граѓаните на пазарот на капитал. Токму малопродажните обврзници и државните записи може да се сметаат за една од најефикасните алатки за ширење на финансиската писменост и создавање нова база на инвеститори.

„Уделот на малопродажниот долг надмина 8,5 проценти од вкупниот јавен долг на Хрватска, благодарение на честото издавање државни обврзници и записи. Сигурноста е споредлива со штедењето, додека обврзниците имаат даночна предност бидејќи каматата на штедењето се оданочува, но приходите од државни обврзници не“, објасни Блажековиќ.

Клучното прашање сепак останува: Дали инвеститорите, по првото искуство со државни обврзници, ќе направат чекор понатаму кон корпоративни обврзници, инвестициски фондови или акции, или ќе останат пасивни набљудувачи само чекајќи ја исплатата на купонот?

Значителен потенцијал во ОИЕ, „зелени“ како мамка

Иако понудата на производи во регионот Адрија се шири во последните години, пазарите на капитал сè уште имаат значителен простор за развој. Регионот има силен потенцијал во обновливи извори на енергија (ОИЕ), поради што „зелените“ емисии би можеле да станат важна алатка за привлекување странски капитал и дополнителна диверзификација на пазарот.

Михаел Блажековиќ

Од друга страна, производи како што се инфлациски индексираните обврзници би можеле да станат многу барани во иднина, доколку инфлацијата повторно стане доминантна тема на глобалните пазари. Ваквите инструменти би претставувале висококвалитетна форма на заштита на инвеститорите од инфлаторни притисоци.

„Пазарите на акциите во ЦИЕ и ЈИЕ регионите постигнуваат многу солидни приноси во последните пет години. Унгарските, словенечките и романските индекси сè повеќе го привлекуваат вниманието на меѓународните инвеститори, а регионот полека излегува од статусот на ‚заборавен пазар‘“, вели Блажековиќ.

Главниот проблем сè уште останува ниската ликвидност, но има и позитивни случувања. На пазарот доаѓаат домашните ЕТФ-ови, па денес постојат ЕТФ-ови поврзани со хрватскиот, словенечкиот, романскиот, а неодамна и полскиот пазар на капитал. Особено е интересно што провајдерот доаѓа од Хрватска, додека ЕТФ-овите котирани на Љубљанската берза може да се купат и преку меѓународни платформи како што е „Интерактив Брокерс“ (Interactive Brokers).

„Дополнителна предност на регионот се надпросечните дивидендни приноси. Многу компании имаат стабилни политики за дивиденда, а некои можат да се класифицираат како регионални ‚дивидендни аристократи“. Посебно се издвојува Словенија, каде што компании како ‚Крка‘ континуирано со години ги зголемуваат своите дивиденди“, истакнува Блажековиќ.

Примерот на Романија и Унгарија

Романија беше една од првите што сериозно почна да го развива пазарот на капитал преку приватизација на државни компании. Клучниот момент се случи во 2010 година со доаѓањето на „Франклин Темплтон“, која формираше холдинг со удели во државни компании и го котираше на берзата.

Пред три години, Романија ја имаше најголемата европска ИПО – „Хидроелектрика“ - во која учествуваа дури 52.000 малопродажни инвеститори. Неодамнешната ИПО на компанијата „Електроалфа“ привлече повеќе од 5.400 малопродажни инвеститори со неверојатни 5.800 проценти предбележувања. Паралелно со тоа, романското Министерство за финансии преку програмите Фиделис и Тезаур континуирано го развива пазарот на државни обврзници со месечни емисии во домашна валута и евра.

Унгарија со години го користи моделот на индивидуални инвестициски сметки преку кои инвеститорите не плаќаат данок на капитална добивка по пет години. Ваквите сметки за резиденти се бесплатни, за разлика од класичните брокерски сметки.

Словенија и Хрватска - што ја стимулира активноста на берзата

Словенија воведе сличен модел оваа година. Индивидуалните инвестициски сметки обезбедуваат приноси ослободени од данок и ги нудат банки и брокери. Словенија е дополнително интересна, додава Блажековиќ, бидејќи на берзата има голем број компании во кои државата задржува сосопственост, но кои работат според пазарните принципи и со силно корпоративно управување. Токму ова ја зголемува привлечноста на словенечкиот индекс SBITOP.

„Во Хрватска, малопродажните обврзници и државните записи станаа главен инвестициски производ за граѓаните. Државата денес организира седум емисии годишно, со краткорочни и едногодишни рокови на достасување. Можеби токму Хрватска наједноставно го реши прашањето за приближување на инвестициите до пошироката популација. ФИНА ја разви апликацијата м-Ризница преку која граѓаните можат бесплатно да запишуваат и да реинвестираат во државни хартии од вредност, како и да учествуваат во инцијални јавни понуди“, вели Блажековиќ.

Хрватскиот пазар во последниве година имаше три успешни ИПО и еден одложен обид за котирање, додека прометот на Загрепската берза се зголеми за повеќе од 90 проценти. Иако просечниот износ на инвестиции на малопродажните инвеститори во акции е сè уште значително помал отколку во државните записи, позитивно е што сите неодамнешни емисии вклучија голем број мали инвеститори.

Развој на пазарот во Узбекистан

Конечно, Блажековиќ го спомена и Узбекистан како многу интересен пример за развој на пазарот на капитал. Таа земја применува модел сличен на Романија: делумна приватизација на државните компании со поддршка на меѓународни инвестициски партнери.

„ИПО се структурирани преку посебни транши за домашни и странски инвеститори, а реакцијата на пазарот беше исклучително позитивна. Ташкентската берза силно порасна во пресрет на процесот на приватизација, додека акцијата на узбекистанскиот фонд порасна за повеќе од 20 проценти од ИПО-то до денес“, истакна Блажековиќ.

Регионот Адрија е сè уште пазар со бројни структурни предизвици - од ниска ликвидност до ограничена база на инвеститори. Во исто време, токму овие недостатоци отвораат простор за раст. Развојот на малопродажни обврзници, даночните олеснувања за инвестиции, новите ЕТФ производи, ИПО-ата на државните компании и растот на институционалниот капитал покажуваат дека регионот повеќе не е само периферија на европските пазари на капитал.