Време ли е со индивидуални инвестициски сметки да се прероди пазарот на капитал во Македонија?

Може ли да се поттикнат македонските граѓани своите заштеди да ги инвестираат во акции, обврзници и други инструменти преку модел што ќе овозможи поволни даночни олеснувања, а со цел да се вбризгаат свежи пари на пазарот на капитал е прашање кое заслужува внимание ако се земе предвид дека се повеќе земји од регионот и Европа се одлучуваат на овој чекор преку воведување на таканаречени индивидуални инвестициски сметки. Словенија веќе го воведе овој модел на инвестирање, а Хрватска се подготвува да почне во 2027 година. Анализиравме какви се регионалните искуства и кои би биле главните придобивки од воведување на индивидуални инвестициски сметки во Македонија.

Во Словенија 10.000 инвестициски сметки за три месеци

Словенија ги воведе индивидуални инвестициски сметки (ИНР) во март 2026 година, а до мај биле отворени 10.000 сметки, што покажува дека интересот за ваков тип инвестирање може да биде значителен и на релативно мал пазар. Станува збор за инвестициски сметки кои физичките лица можат да ги отворат во регистрираните финансиски и инвестициски друштва и преку нив може да инвестираат во акции, обврзници, записи, ЕТФ-ови (фондови кои се тргуваат на берза) и инвестициски фондови. Вкупниот лимит на уплати е 150.000 евра. Во првата година може да се уплатат до 20.000 евра, а потоа по 5.000 евра годишно, со дополнителни можности за побрзо зголемување на вложувањата во домашни финансиски инструменти. Главна придобивка односно разлика меѓу ИНР и класичните брокерски сметки за инвестирање  е поволниот даночен третман. Приходите од камати, дивиденди и капитални добивки остварени во рамките на ИНР не се оданочуваат во моментот кога се создаваат, туку данокот од 15 проценти се плаќа кога приносот ќе биде повлечен од сметката. За споредливи приходи остварени надвор од овие сметки, даночната стапка е 25 проценти.

Хрватска сака да го разбуди заспаниот капитал

Нашите колеги од хрватската редакција на „Блумберг Адрија“ неодамна пишуваа дека  хрватските граѓани имаат повеќе од 40 милијарди евра на банкарски сметки, а државата сака да активира дел од тие пари и да ги пренасочи кон пазарот на капитал со новиот Закон за инвестициски сметки (Hrvatski investicijski račun - HIR). Нацрт-законот, којшто е отворен за јавна консултација, носи значителни даночни олеснувања и поедноставена администрација за да го направи инвестирањето попривлечно и подостапно за поширок круг луѓе.

Клучната иновација што ја носи инвестициската сметка е дарежливата даночна стимулација. Според предлогот, сите профити остварени во рамките на сметката, вклучувајќи ги капиталните добивки и дивидендите, ќе бидат целосно ослободени од данок. Ова се однесува на вкупни плаќања до 200.000 евра, без оглед на износот на профитот остварен врз основа на овие плаќања.

„Ако се држите до ограничувањето за депозити од 200.000 илјади евра, секоја добивка што ќе ја остварите во рамките на таа сметка, без разлика колку тргувате, е ослободена од данок. Дури и ако остварите 500.000 евра профит, сè е ослободено од данок“, рече Анамарија Станичиќ, заменик-претседател на Управниот одбор на Ханфа во интервју за „Блумберг Адрија ТВ“ објаснувајќи ги деталите за моделот и очекувањата.

Покрај поповолниот третман, целта е драстично поедноставување на администрацијата. Во моментов, во Хрватска инвеститорите мора да водат евиденција за тоа колку долго го поседуваат финансискиот инструмент и да поднесуваат годишни даночни пријави, што е пречка за многумина. „Во овој нов модел, повеќе нема да мора да го правите тоа“, нагласи Станичиќ, додавајќи дека, заедно со даночните олеснувања, едноставноста е клучен фактор моделиран според успешните европски модели.

Инвестициската сметка во Хрватска ќе биде наменета за сите - и за оние кои никогаш не инвестирале и за постојните инвеститори кои сакаат да ја искористат поповолната даночна рамка.

„Целната група всушност се двата типа граѓани. И за оние кои никогаш порано не инвестирале и за оние кои инвестирале и можеби сакаат да го префрлат своето постоечко портфолио на инвестициска сметка“, вели Станичиќ.

За да се осигури дека сметката нема да стане само алатка за искусни инвеститори, законот предвидува дека овластените посредници, како што се банките и брокерските куќи, не смеат да одбиваат клиенти со помали износи. „Минимален износ на депозит не може да се постави како услов за отворање сметка“, нагласува Станичиќ.

Крајната цел, истакнува таа, е да се создаде нов екосистем во кој компаниите имаат повеќе опции за финансирање, а граѓаните имаат повеќе можности да ги оплодат своите заштеди и да обезбедат помирно пензионирање. Иако ова е долгорочна иницијатива чија имплементација ќе започне дури во 2027 година, нејзините очекувања се оптимистички. „Би била исклучително задоволна ако започнеме со 40.000 инвестициски сметки во првата година. Тоа веќе би бил огромен напредок и голема промена во ангажирањето на фондовите на граѓаните да работат за нив“, заклучи Станичиќ. Доколку овие очекувања се остварат, тоа ќе биде првиот голем чекор во трансформирањето на инвестициската култура на Хрватска и будењето на „заспаниот“ капитал.

Според Матеј Вујаниќ, аналитичар за макроекономија и пазари на капитал во „Блумберг Адрија“ воведувањето на ХИР е важен чекор кон промена на навиките на граѓаните, кои традиционално чуваат голем дел од своите финансиски средства во банкарски депозити или, доколку инвестираат, обично во недвижности.

„Доколку законот се усвои во предложената форма, на граѓаните би им се овозможило полесно да инвестираат во акции, обврзници и фондови, без голем административен или даночен товар“, наведува Вујаниќ.

Македонските граѓани чуваат 7,4 милијарди евра во банките

Македонските граѓани во последните години акумулираат сè повеќе пари на банкарски сметки, но најголемиот дел од нивната финансиска заштеда и понатаму останува во форма на депозити, што е традиционално е прв избор за штедење за домаќинствата. Вкупните депозити на домаќинствата во Македонија во јуни 2026 година изнесувале 454,9 милијарди денари (7,4 милијарди евра), што е зголемување за 703 милиони евра во однос на јуни 2025 година кога во банките чувале 411,7 милијарди денари (6,7 милијарди евра). Со оглед на тоа што станува збор за огромна сума, легитимно е прашањето дали дел од овие средства, особено оние наменети за долгорочно штедење, би можеле постепено да се пренасочат кон други финансиски инструменти.

Математиката покажува дека доколку само еден процент од 7,4 милијарди евра депозити постепено би бил пренасочен кон акции, обврзници, инвестициски фондови или други финансиски инструменти, тоа би претставувало околу 74 милиони евра потенцијален нов капитал, додека пренасочување на пет проценти би значело околу 370 милиони евра. Станува збор само за илустративна пресметка, бидејќи ниту сите депозити се наменети за долгорочно инвестирање, ниту пак би било разумно сите заштеди на домаќинствата да се префрлат во поризични инструменти. Сепак, бројките покажуваат колкав потенцијал има во домашната штедна база и зошто индивидуалните инвестициски сметки би можеле да бидат интересен инструмент за развој на пазарот на капитал.

Што би значело тоа за Македонија?

Македонија би можела да го искористи регионалното искуство и да создаде сопствен модел, наместо едноставно да го копира словенечкиот или хрватскиот модел. Основата би можела да биде релативно едноставна: граѓанинот би отворил посебна инвестициска сметка преку банка, брокерска куќа или друг лиценциран посредник, на која би можел постепено да вложува средства во различни финансиски инструменти, а државата би обезбедила даночен поттик доколку инвестициите се чуваат подолг период.

Depositphotos

За просечниот граѓанин најголемата предност би била во едноставноста. Наместо за секоја купопродажба на акции да размислува за даночните последици, да собира податоци и да води сопствена евиденција, дел од административниот товар би можел да биде преземен од посредникот. Тоа би било особено важно ако целта е да се привлечат луѓе кои денес воопшто не инвестираат. За искусниот инвеститор, даночниот поттик може да биде дополнителна поволност, но за граѓанинот кој досега своите пари ги чувал само во депозити, првиот услов е системот да биде доволно едноставен за да разбере како функционира и што реално добива.

Не значи дека депозитите треба да исчезнат

Индивидуалната инвестициска сметка не треба да се гледа како алтернатива која треба да го замени банкарското штедење. Депозитите имаат различна функција и различно ниво на ризик, па дел од средствата на домаќинствата природно ќе останат во банките, особено оние што им се потребни за краткорочни трошоци и финансиска сигурност.Прашањето е што се случува со парите кои домаќинствата ги издвојуваат за долгорочни цели, како пензија, образование на децата или создавање капитал. За таквите средства, доколку граѓанинот е подготвен да преземе одреден ризик и да ги остави инвестирани подолго време, можноста за диверзификација надвор од банкарскиот депозит може да биде корисна.

Токму затоа европската политика не се обидува да ги „извади“ сите пари од банките, туку да создаде повеќе можности за штедачите да станат инвеститори. Имено, „Блумберг Адрија“ уште во минатата година пишуваше дека Европската комисија (ЕК) усвои нова стратегија наречена Унија на штедење и инвестиции - УШИ (англ. Savings and Investments Union - SUI) за канализирање на овие заштеди во продуктивни вложувања во акции на берза, инвестициски фондови, обврзници и други инструменти на пазарите на капитал.

„Со предлогот за унија на штедење и инвестиции постигнуваме двојна корист. Домаќинствата ќе имаат повеќе сигурни можности за вложување на пазарите на капитал и за зголемување на својата благосостојба. Компаниите, пак, ќе имаат полесен пристап до капиталот што им е потребен за иновации, раст и отворање нови работни места во Европа“, изјави тогаш претседателката на ЕК, Урсула фон дер Лајен, при презентацијата на новата стратегија.

Во рамките на стратегијата има сет од посебни мерки со кои директно ќе се стимулираат граѓаните во рамките на потпрограмата „Граѓаните и штедењето“. Искуството во некои земји членки на ЕУ веќе покажало дека штедно-инвестициските сметки може да ги поттикнат малите вложувачи да учествуваат на пазарите на капитал, особено ако со тие сметки одат и соодветни стимулации.

На Македонската берза ѝ требаат и инвеститори и компании

Сепак, воведувањето индивидуални инвестициски сметки само по себе нема да го реши проблемот со плиткиот македонски пазар на капитал. Ако се создаде нова побарувачка за инвестиции, мора да постои и доволна понуда на квалитетни финансиски инструменти во кои граѓаните можат да ги вложат средствата. Тоа значи дека паралелно со создавањето база на домашни инвеститори треба да се работи и на зголемување на бројот и квалитетот на компаниите кои ќе бараат капитал преку берзата, на развој на корпоративните обврзници, инвестициските фондови и други инструменти, како и на поголема ликвидност на пазарот.

Македонска берза

Во Хрватска тоа се опишува како потреба од создавање нов екосистем. Инвестициските сметки треба да ја зголемат побарувачката, односно бројот на домашни инвеститори, додека други иницијативи треба да работат на зголемување на понудата, односно на бројот на квалитетни компании кои можат да излезат на пазарот на капитал. Тоа е можеби најважната лекција за Македонија, бидејќи поголемиот број инвеститори нема да имаат голем ефект ако нема доволно квалитетни и ликвидни инструменти во кои можат да вложуваат.

Потребна е финансиска едукација

И во Хрватска и во Словенија се нагласува дека даночниот третман е само еден дел од приказната. Љубљанската берза во своите упатства експлицитно предупредува дека ИНР не го елиминира инвестицискиот ризик и дека инвеститорите треба да инвестираат само средства кои можат да ги остават подолг период, да го земат предвид сопствениот ризичен профил и да го диверзифицираат портфолиото.

За Македонија ова е особено важно, бидејќи воведувањето инвестициски сметки без истовремена финансиска едукација може да има и спротивен ефект од посакуваниот. Ако граѓаните почнат да купуваат акции само затоа што очекуваат брза заработка, без да го разбираат ризикот, првите поголеми падови на пазарот би можеле да создадат разочарување и дополнително недоверба во инвестирањето.

Затоа, доколку Македонија реши да воведе ваков инструмент, финансиската писменост треба да биде составен дел од реформата, а не дополнителна активност која ќе се спроведува подоцна.