Ќе може ли од Македонија да станете дел од мега ИПО-то на Маск и зошто не?

Да не се разбереме погрешно поради насловот на овој текст: не значи дека како македонско физичко или правно лице нема да може да купите акции откако „Спејс екс“ (SpaceX), компанијата на Илон Маск за ракети, сателити и вештачка интелигенција, ќе почне да котира на берза. Секако дека како било кој инвеститор слободно ќе може да си купите акции откако ќе се случи најголемата јавна иницијална понуда во историјата  или ИПО (од Initial Public Offering – IPO), за којашто, патем, сѐ уште не се знае точниот тајминг - проценките се дека ќе биде некаде во месец јуни. Меѓутоа, да се стекнете со акции на компанијата пред тие да се појават на т.н. секундарен пазар кога цената може и веднаш вртоглаво да скокне? Шансите да го направите тоа од Македонија се минимални, да не кажеме никакви. Сега ќе објасниме зошто е тешко да бидете меѓу првите акционери на компанијата чијашто вредност се проценува на 1,75-2,0 билиони долари во моментов, а ИПО-то се очекува да прибере околу 75 милијарди долари.

  Седумте величествени ќе станат осум 

Со евалуација од два билиони долари „Спејс екс“ кога ќе излезе на берза ќе влезе во друштвото на компаниите со најголеми капитализации. Извор: Bloomberg

 

При процесите на ИПО на американскиот пазар, вообичаено е водечките покровители на иницијалната понуда, т.н. underwriters (тоа се обично големи инвестициски банки што го водат процесот на ИПО и гарантираат за емисијата на акции, н.з.) да алоцираат најголем дел од акциите кон институционални инвеститори: хеџ фондови, државни инвестициски фондови, пензиски фондови и останати големи играчи на финансиските пазари.

Професорот Џеј Ритер од Универзитетот на Флорида, инаку познат како еден од водечките американски проучувачи на технологијата на ИПО-а, проценува во своите истражувања дека во просек 95 отсто од акциите при вакви „жешки“ ИПО-а одат во рацете на институционалните инвеститори, а само мал дел кај малите (анг. retail) инвеститори. Ваквите наоди ги потврдуваат и статистиките на „Фиделити“ (Fidelity), една од најголемите инвестициски куќи во светот, што управува со средства вредни преку седум билиони долари.

Овие инвеститори имаат приоритет од две причини: тие пласираат големи нарачки за акции што ефикасно ја апсорбираат расположливата понуда, но обезбедуваат и ниво на пазарна стабилност со тоа што ги задржуваат своите големи позиции во компанијата во периодот на почетната нестабилност на цената, веднаш по ИПО-то.

  Маск најави „најдемократизирано ИПО“ досега

За волја на вистината, самиот Илон Маск најави дека во случајот на „Спејс екс“ сака да ја промени оваа пракса, залагајќи се на малите инвеститори да им се отстапи правото да купат дури до 30 отсто од акциите при ИПО-то, како што пишуваше „Блумберг“. Тоа се поклопува со неговата лична филозофија за т.н. акционерска демократизација, стратешка определба да се гради лојална, долгорочна акционерска база којашто ќе одолее на притисокот за продавање откако ќе помине ИПО-то.

Но, и да се спроведе ИПО-то според заложбите на Маск, за инвеститорите од Македонија е скоро невозможно да „се дограбат“ до делче од тие 30 отсто од акциите. Оваа количина на акции понатаму се распределува во помали „порции“, а најголемиот дел од нив оди кај побогати и пософистицирани индивидуални инвеститори, и тоа од најразвиените економии во светот. Базирано од анализите на “Блумберг“, „Ројтерс“ и уште неколку кредибилни извори, како и брокерски платформи, дистрибуцијата на акциите при ИПО-то отприлика оди вака: 

Прв круг: клиенти во одделот приватно банкарство на „Морган Стенли“ (Morgan Stanley) и уште неколку големи инвестициски банки од Волстрит, што значи  многу богати поединци, т.н. ultra-high-net-worth individuals. Тие се првите во редот за најголемиот дел од колачот со акции. Втор круг: клиенти на „Е Трејд“ (E*Trade), онлајн трговската платформа која што е подружница на „Морган Стенли“, коишто имаат високи салда на сметки (обично 250.000 американски долари или повеќе), кои се активни трговци со софистицирани финансиски профили. И трет круг, клиенти на малопродажни брокерски куќи на преостанатите платформи – „Фиделити“, „Чарлс Шваб“ ( Charles Schwab), „Интерактив Брокерс“ (Interactive Brokers), „Робинхуд“ (Robinhood), „СоФи“ (SoFi) и потенцијално некои други – коишто ќе  аплицираат за време на периодот на претплата за ИПО-то. Во рамките на ова ниво, распределбата обично се одредува пропорционално на бараниот износ или со лотарија, во зависност од брокерот. 

Depositphotos

 

 

Што значи ова практично: дека дури и во најдемократизираното ИПО во историјата, малите инвеститори коишто аплицираат за акции на „Спејс екс“ во вредност од 500 или 1.000 американски долари преку „Робинхуд“ или „Интерактив Брокерс“ ќе добијат многу мал дел од она што го бараат. Се очекува побарувачката за ИПО-то на „Спејс екс“ да биде 10 до 20 пати поголема од расположливите акции само во делот на малопродажбата, што значи дека инвеститор кој бара акции во вредност од 1.000 долари би можел да добие акции во вредност од 50 до 100 долари по цената на ИПО-то,  ако воопшто добие нешто.

Ова досега се однесува за инвеститорите од САД, а за Европа, според она што досега е познато, би требало да важи следново: малите инвеститори од Европската унија, ќе имаат прилика да учествуваат во ИПО-то покрај оние од САД, Обединетото кралство, Канада, Австралија, Јапонија и Јужна Кореја. Банката „Ситигруп“ (Citigroup) ќе ги менаџира малите инвеститори надвор од САД, а според „ТрејдингКи“ (TradingKey) примарна меѓународна банка преку којашто ќе оди пристапувањето на европските инвеститори ќе биде швајцарската „УБС“ (UBS). Таа ќе предводи т.н. синдикат од уште дваесетина институции со платформи за тргување, коишто се очекува да отворат „прозорци за претплата“ за подобни клиенти во регионот на ЕУ. 

На пример, инвеститор од било која членка на ЕУ којшто  има сметка кај „Интерактив Брокерс“, „еТоро“ или слични платформи кои примаат алокации од ИПО-то веројатно ќе има можност да побара да купи акции. Чекорите се: треба да се осигури дека брокерската сметка е отворена и има доволно пари на неа пред да се отвори прозорецот за претплата на ИПО-то , а тоа обично се случува кратко пред почетокот на претставувањето пред инвеститорите, односно т.н. роудшоу (roadshow). Според најновите информации роудшоуто треба да почне во првите денови од месец јуни.  

Меѓутоа, поради веќе и онака ограничената меѓународна малопродажна алокација во рамките на оние погоре споменати 30 проценти, мал инвеститор од ЕУ кој аплицира за акции на „Спејс екс“ од 1.000 до 5.000 евра на пример,  треба реално да очекува да добие веројатно од 100 до 500 евра во вредност по цена на ИПО-то, во зависност од вкупната побарувачка и механизмот за алокација на брокерот. Некои инвеститори нема да добијат ништо. Мал број клиенти кај подобро капитализирани брокери ќе добијат значајни количини.

  Како македонските инвеститори (не) можат да „чепнат“ од ИПО колачот на „Спејс екс“?

Е, сега се враќаме на Македонија. Од 2019 година домашната регулатива дозволува македонските граѓани и компании да тргуваат со хартии од вредност на странските берзи. Во моментов, три банки и едно брокерско друштво имаат овластување за тргување на странски берзи во име на македонски клиенти – „Комерцијална банка“, „Стопанска банка – Скопје“, „НЛБ Банка“, „Шпаркасе банка“ и „Инвест брокер“. И преку нив, може да купувате акции, обврзници, ЕТФ-и и други финансиски инструменти што постојат на меѓународните пазари. Во 2025 година, на пример, преку овие овластени посредници, македонските граѓани и компании направиле промет од речиси 6,8 милијарди денари (110 милиони евра), што е за без малку седум проценти повеќе во однос на 2024 година, според извештајот на Комисијата за хартии од вредност.  Исто така, македонските граѓани ги користат и онлајн платформите како „Интерактив Брокерс“ за самостојно тргување на светските берзи, преку коишто според некои проценки, прометот остварен преку овие канали е веројатно е уште стотина милиони евра за 2025.

Но, кога станува збор за можноста да се учествува во некое големо ИПО на Волстрит, шансите за македонските просечни инвеститори се уште помали од оние на американските или европските.

Canva

 

Од банките и брокерите што се овластени посредници за тргување на странските пазари ни рекоа дека засега сѐ уште немаат официјални информации за тоа како ќе биде организирано ИПО-то на “Спејс екс“ и кој колку ќе има право да учествува. Меѓутоа, поради тоа што веќе се појавија информации дека приоритет за купување акции ќе им се даде на малите инвеститори од големите пазари (САД, ЕУ, Обединето кралство, Австралија, Јапонија, Австралија и Јужна Кореа), шансите посредници од Македонија да обезбедат акции по „ИПО цена“ се практично нула, освен за клиент што би издвоил некоја одредена минимална сума за да биде квалификуван инвеститор, да речеме, 250 илјади долари.  

Дури и втората варијанта што ја спомнуваат нашите соговорници, преку платформите како „Интерактив Брокерс“ не ветува многу. И да има македонски инвеститор сметка на овие платформи и аплицира за акции на ИПО-то од „Спејс екс“, постојат неколку дополнителни бариери. Прво, вкупната достапна малопродажна алокација на глобално ниво е околу 25 милијарди долари. Приоритетните пазари што веќе ги спомнавме имаат стотици милиони потенцијални инвеститори. Македонија има популација од приближно 1,8 милиони луѓе, од кои мал дел имаат меѓународни брокерски сметки. Математиката за алокација силно ги фаворизира инвеститорите на приоритетните пазари.

Заклучокот, врз основа на достапните информации до денес, е: македонски мал инвеститор има многу мала, практично нула веројатност да купи акции на „Спејс екс“ по цената на ИПО, и тоа само преку индиректен, прилично комплициран пат.  Пореалното сценарио за македонските инвеститори кои сакаат да поседуваат акции на „Спејс екс“  е да ги купат на секундарниот пазар - т.е. по котирањето, откако акциите ќе почнат да се тргуваат на њујоршката берза на технолошки компании „Насдак“ (Nasdaq).

Bloomberg

 

Се очекува акциите на компанијата да започнат со тргување на „Насдак“ кратко време по објавувањето на цената на ИПО, што барем засега се очекува во втората половина на јуни 2026 година. Во тој момент, секој инвеститор со сметка кај брокер кој обезбедува пристап до „Насдак“  ќе може да купи акции на „Спејс екс“. Цената во тој момент ќе ја одразува премијата што пазарот ја става на понудената цена на првиот ден од тргувањето. Историски гледано, американските ИПО-а скокнале во просек за 19 проценти од понудената цена на првиот ден од тргувањето, според податоците собрани од професорот Џеј Ритер од Универзитетот во Флорида што го опфаќаат периодот од 1980 до 2025 година. Сепак, за екстремно големи, високопрофилни ИПО-а со ниски коефициенти на флотација, динамиката може да биде понестабилна во двата правци.