Спас за ПИОМ: Зголемување на границата за пензионирање и на придонесите

До 2030 година возраста за пензионирање треба да стигне до 67 години, а зголемувањето на границата треба да се врши постепено, за одреден број месеци секоја година, пишува професорката Шпреса Алија од Универзитетот на Југоисточна Европа во колумната објавена на веб-страницата на Фискалниот совет.

Покрај тоа, таа предлага и постепено зголемување на придонесите или нивно враќање на претходното ниво. „Можна алтернатива е да се најде компромис помеѓу работодавците и вработените, каде што, на пример, работодавецот плаќа 17, а вработениот 5 отсто од придонесите“, пишува Алија.

Другите мерки што треба да се преземат за намалување на ризиците по пензискиот систем се: зајакнување на вториот и третиот столб, хармонизација на пензиите во согласност со препораките на Светската банка, поттикнување на развојот на приватни пензиски фондови, намалување на неформалната економија, дигитализација на процесот на собирање придонеси и воспоставување посилни контроли против неформалноста, пишува таа.

„Одржливоста на пензискиот систем не може да се постигне само преку краткорочни интервенции, туку бара интегрирана стратегија на структурни, институционални и дигитални реформи. Само преку координиран пристап меѓу владата, бизнисот и граѓанското општество може да се гарантира фер, солиден и финансиски одржлив пензиски систем за сегашните и за идните генерации“, смета Алија.

Бројките покажуваат дека реформата е неопходна. Зголемениот демографски притисок, стареењето на населението и забавувањето на економскиот раст го ставаат пензискиот систем во нестабилна (ризична) позиција.

„Затоа, анализата на финансиските индикатори – вкупните приходи и расходи и зависноста од државниот буџет – станува неопходна за да се разбере дали Пензискиот фонд е во состојба да гарантира долгорочни придобивки за сегашните и за идните генерации“, наведува Алија.

Таа ги анализира податоците од последните 30 години, од 1994 до 2024 година, и заклучува дека во 1994 година, само 17 отсто од приходите на Фондот доаѓаа од државниот буџет, додека во 2024 година овој удел двојно се зголеми на 36-37 отсто, „што укажува на високата фискална зависност на пензискиот систем од јавните финансии, што значи дека речиси една третина од пензиите се исплаќаат од даночните обврзници, а не од придонеси“, вели таа.

Во истиот период бројот на пензионери се зголеми за 56,8 отсто, додека бројот на вработени се зголеми само за 18,7 отсто, со што ова го намали соодносот вработени/пензионери од 2,2 на 1,7. Според Алија, ова сигнализира ризик за долгорочната одржливост.

Податоците од годишните извештаи на ПИОМ покажуваат мал позитивен пораст во периодот 2013-2020 година како резултат на зголемените буџетски приходи, подобрената вработеност и односот вработени/пензионери, како и мерките за контрола на расходите и спроведување на пензиската реформа од вториот столб, што донесе привремена финансиска стабилизација на пензискиот систем. Но, по 2021 година, повторно се забележува дефицит како резултат на индексацијата на пензиите и инфлацискиот притисок, анализира професорката.

„Приходите и расходите се зголемија повеќе од петкратно за 30 години, но структурата останува иста – пензиите сочинуваат над 80 отсто од вкупните расходи. Овој тренд покажува дека растот не е резултат на инвестициите, туку на зголемувањето на социјалниот товар“, наведува професорката Алија.