Каде во светот најдобро се вртат парите на пензионерите - Македонија некаде на средината

Капитално финансираните пензиски системи, односно фондовите што управуваат со нивните средства достигнале рекордни нивоа на вредност во 2024 година, покажува најновиот извештај на ОЕЦД. По падот во 2022 година, средствата во овие фондови пораснале за 11,6 отсто во 2023 година и за 7,1 отсто во 2024 година, достигнувајќи речиси 70 билиони долари (70 илјади милијарди долари, н.з.) на крајот од 2024 година во земјите од ОЕЦД. Според анализата со наслов „Пензиските пазари во фокус 2025“, овие средства најмногу пораснале во Турција, во балтичките републики и во Грција, надминувајќи стапка од 20 отсто годишно во номинален износ во локална валута. 

Околу една третина од земјите што не се членки на ОЕЦД исто така забележале раст на средствата од над 20 отсто во 2024 година.

Македонија, која не е членка на ОЕЦД, има раст на средствата во вториот и третиот пензиски столб од 20,5 отсто и тие достигнале 17,6 отсто од бруто-домашниот производ (БДП). Средствата на задолжителните пензиски фондови (втор столб), кои сочинуваат 97,5 отсто од вкупното приватно пензиско осигурување, пораснале за 20,5 отсто, додека оние од доброволните пензиски фондови (трет столб) пораснале за 21,6 отсто, покажува и Извештајот за финансиска стабилност на Народната банка. 

Во моментов, пред крајот на 2025 година, вредноста на нето-средствата во задолжителните пензиски фондови изнесува 185,45 милијарди денари или нешто над три милијарди евра, според податоците на Агенцијата за супервизија на капитално финансирано пензиско осигурување – МАПАС. Во вториот столб се вклучени 626.000 граѓани, односно 77 проценти од сите работоспособни лица. Вредноста, пак, на фондовите од доброволното капитално пензиско осигурување е 4,66 милијарди денари (околу 76 милиони евра). Во третиот столб засега има нешто над 35.000 члена.

Три милијарди евра се сериозен инвестициски „базен“, и не само во Македонија туку и во најразвиените финансиски пазари во светот прашање околу кое постојано се кршат копјата е како овие огромни парични фондови најефективно да се инвестираат, така што максимално ќе се намали ризикот за осигурениците.

„Блумберг Адрија“ веќе пишуваше за приносите што ги остваруваат приватните пензиски фондови од вториот столб во Македонија (тука ќе се фокусираме на вториот столб поради тоа што учеството на средствата од третиот столб сѐ уште е на незначително ниво, н.з.).

Според податоците на МАПАС, просечниот номинален годишен принос од почетокот на нивната работа, значи за изминативе 20 години,  изнесува 5,35 отсто заклучно со 30.9.2025. Меѓутоа, приспособено за инфлацијата, односно порастот на трошоците за живот, просечната реална стапка на принос е 2,13 отсто. Пресметано како просечен принос за последните седум години, стапката е 4,83 отсто номинално и -0,38 отсто реално, додека во последниве 12 месеци приносот е 5,74 отсто номинално и 1,69 отсто реално.

Од фондовите велат дека номиналниот принос што тие го остваруваат е солиден, со оглед на ограничувањата за инвестирање што им ги налага регулативата, пред сѐ поради социјалните аспекти на овие фондови.

Поточно, околу две третини или 65 отсто од средствата под управување трите домашни фонда од вториот столб ги имаат вложено во домашни обврзници, а само 1,52 отсто во акции од домашни компании. Во странски инвестициски фондови што се тргуваат на берза или т.н. ЕТФ-ови имаат пласирано околу 26 отсто од средствата, а во акции на странски берзи нешто под четири отсто. Остатокот од некои 3,5 отсто е вложен во депозити кај домашни банки, домашни инвестициски фондови и странски обврзници. 

Македонија: златна средина

Од анализата на ОЕЦД се гледа дека на ниво на организацијата, во изминативе 20 години највисоки просечни годишни реални стапки на принос имаат пензиските фондови во Костарика, Колумбија и Канада, кои се близу пет отсто, а следуваат Австралија, Норвешка, Данска, Швајцарија и уште неколку земји ,со стапки помеѓу 2,5 и 3,5 отсто.

Меѓу развиените земји, најслаби приноси на пензиските фондови имаат Германија, Италија, Обединетото Кралство и Австрија, каде што има реална стапка на принос помалку од два отсто, а во Естонија, Латвија и Чешка има и негативна просечна реална стапка на принос за изминативе 20 години. 

Во анализите на приносите на подолг рок, ОЕЦД во својот извештај Македонија ја анализира во периодите на последните 10 години, каде што земјава во селектирана група од дваесетина држави што не се членки на организацијата е некаде на средината, со просечна стапка на принос од 1,8 отсто. Нешто подобри од нас се Србија и Уругвај, додека пониски стапки на принос имаат Хрватска, Албанија, Романија и Бугарија. Најдобар принос за пензионерите имаат направено фондовите во Ерменија, со над пет отсто реална стапка, пред Доминиканска република и Индонезија, коишто имаат стапки нешто пониски од пет отсто. За период пак, од последниве 15 години, меѓу десетина издвоени економии, Македонија повторно е на средината, со стапка од 2,5 отсто, слично како Лихтенштајн  и Албанија, а подобри сме од Србија и Бугарија.

Според ОЕЦД, само за  2024 година речиси сите членки на организацијата (вкупно 38, претежно високоразвиени земји и земји во развој) имале позитивни номинални стапки на принос, со просечна номинална стапка од 9,1 отсто. Во земјите, пак, надвор од ОЕЦД оваа стапка била уште повисока, 11,7 отсто.  
Номиналните стапки на принос ги надминале стапките на инфлација во повеќето земји, иако просекот во членките на ОЕЦД бил повисок (5 отсто) од оној во земјите што не се членки (1,2 отсто), поради повисоките стапки на инфлација кај овие вторите.

Од МАПАС најавуваат дека разгледуваат нови модели за инвестирање на парите од капитално финансираното пензиско осигурување, како и исплатата на тие пензии и дополнителни подобрувања на пензискиот систем. За таа цел веќе се формирани неколку работни групи координирано со ресорните министерства и други надлежни институции што работат на реформската агенда. 

Реформи во вториот пензиски столб што побрзо

Такви промени веќе се направени во добар дел од европските пензиски системи и значително го менуваат начинот на инвестирање на акумулираните средства. Од МАПАС очекуваат масовната исплата на пензии од вториот пензиски столб да почне околу 2030 година, иако досега веќе има неколку стотини пензионери што почнаа да примаат средства од него.

„До 2040 година бројот на пензионери што ќе примаат исплата и од вториот столб, покрај првиот, ќе достигне 12-13 илјади лица, што ја прави потребата за реформа итна и суштинска“, истакна Дарко Саздов, член на Советот на експерти на МАПАС на брифинг со медиумите деновиве.

Тој додаде дека се разгледуваат опции за месечни ануитети, комбинирани модели и други механизми за намалување на ризиците за идните пензионери.

„Мултифондовите ќе овозможат инвестирање според возраста, подинамично портфолио за помладите, балансирано за средната генерација и поконзервативно за лицата над 60 години“, рече Саздов, додавајќи дека дополнително се разгледуваат и нови модели за исплата преку осигурителни компании.

Depositphotos

 

Приватните пензиски фондови во Македонија, како и во целиот регион, се всушност клучните институционални инвеститори и потенцијални двигатели на економскиот раст, чии можности за оплодување на парите што ги собираат од осигурениците во моментов се доста ограничени на поконзервативни финансиски инструменти, истакна универзитетскиот професор Борче Треновски на конференцијата посветена на капиталното пензиско финансирање што се одржа во Скопје на 12 ноември.  

„Една можност е тие да инвестираат во обврзници што државата ќе ги издава за да финансира инфраструктурни проекти. Исто така, инвестиции им се потребни и на малите и средните компании, кои својот раст и развој ги финансираат главно со сопствена акумулација и банкарски кредити“, истакна тој.

Но, за сето тоа мора да се направат значајни промени во законската регулатива, на крајно внимателен начин, како и да се зајакне финансиската едукација на сите чинители во овие процеси – државните институции, пензиските друштва, компаниите, но и самите осигуреници, односно идните пензионери, кои мора да го сфатат вистинското значење на вториот и третиот столб за пензијата што ќе ја земаат, вели професорот.