Колку заработи член на вториот пензиски столб за овие 20 години?

Периодов се навршуваат дваесет години откако почнаа со работа приватните друштва за управување со пензиски фондови, а од почетокот на 2006 година почна всушност да функционира вториот столб на пензиското осигурување во Македонија, односно приватно капитално финансирано пензиско осигурување. Поради демографските фактори, односно стареењето на населението, забавувањето на економскиот раст и затегнатите владини буџети кон крајот на 1990-тите години, единствениот државен пензиски фонд стануваше сѐ помалку одржлив, а државата мора секоја година да одвојува сѐ повеќе пари за да може да се исплатат сите пензии. Затоа Македонија уште од 1997 година иницираше реформа на пензискиот систем, а во 2002 година парламентот го донесе Законот за задолжително капитално финансирано пензиско осигурување. Реформата подразбираше формирање втор, задолжителен, а подоцна и  трет, доброволен, столб, односно приватно капитално финансирано пензиско осигурување.

Денес, по две децении собирање дел од придонесите што претходно одеа само на сметката на државниот пензиски фонд, приватните фондови од вториот столб менаџираат со нешто над 185 милијарди денари или околу три милијарди евра. Народната банка во својот извештај за финансиската стабилност за 2024 година наведе дека за една година овие средства пораснале за 20,5 отсто и достигнале 17,6 отсто од бруто-домашниот производ (БДП).

Голем инвестициски потенцијал 

Ова е голем инвестициски потенцијал, сметаат експертите, кој што со внимателна промена на регулативата може поефикасно да се искористи за позабрзан економски развој.

„Приватните пензиски фондови, во Македонија, како и во целиот регион, се всушност клучните институционални инвеститори и потенцијални двигатели на економскиот раст, чиишто можности за оплодување на парите коишто ги прибираат од осигурениците во моментов се прилично ограничени на поконзервативни финансиски инструменти.“, истакна универзитетскиот професор Борче Треновски на конференцијата посветена на капиталното пензиско финансирање што се одржа во Скопје на 12 ноември.  Тој додаде дека една можност е тие да инвестираат во обврзници коишто државата ќе ги издава за да финансира инфраструктурни проекти. Исто така, инвестиции им се потребни и на малите и средни компании, коишто својот раст и развој го финансираат главно со сопствена акумулација и банкарски кредити.

„Но, за сето ова мора да се направат значајни промени во законската регулатива, на крајно внимателен начин, како и да се зајакне финансиската едукација на сите чинители во овие процеси – државните институции, пензиските друштва, компаниите, но и самите осигуреници, односно идните пензионери, коишто мора да го сфатат вистинското значење на вториот и третиот столб за пензијата што ќе ја земаат“, смета професорот Треновски.

Според Агенцијата за супервизија на капитално финансираното пензиско осигурување МАПАС, која врши надзор над работата на овие друштва и фондовите, вториот столб има 626.870 члена во моментов. Во третиот столб, пак, има многу помал број на членови, односно 35.344, а фондовите од овој столб управуваат со 4,65 милијарди денари (75,6 милиони евра). Нивните средства во 2024 година пораснале за 21,6 отсто. Доминацијата на средствата во вториот столб со 97,4 отсто учество во вкупната структура на приватните пензиски столбови се должи на задолжителноста на членството во нив, но и на скромната распространетост на доброволното приватно пензиско осигурување, како што објаснуваат од Народната банка. Покриеноста на населението со доброволно пензиско осигурување е симболична и на крајот од 2024 година изнесувала 4,8 отсто и 4,2 отсто од бројот на вработените лица и од бројот на проценетото активно население, соодветно.

Да потсетиме која е разликата помеѓу трите пензиски столба. Првиот столб, оној што го управува државниот Фонд на пензиско и инвалидско осигурување (ПИОСМ), значи дека од придонесите на сегашните вработени се исплаќаат пензиите на сегашните пензионери - осигурување врз основа на генерациска солидарност (англ. pay-as-you-go). Освен старосна пензија, од овој столб се исплаќа и инвалидска и семејна пензија, како и најнизок износ на пензија.

Вториот столб е задолжително капитално финансирано пензиско осигурување, што значи дека дел од вкупно уплатениот придонес за пензиско осигурување се уплаќа во приватниот пензиски фонд, каде што осигуреникот е член. Средствата понатаму се инвестираат и се акумулираат на неговата индивидуална сметка во пензискиот фонд. Од тие средства, кога осигуреникот ќе оствари право на старосна пензија, ќе му се исплаќа пензија од втор столб, покрај пензијата од првиот столб. Во согласност со моменталната законска регулатива, осигурениците што за првпат се вработени по 1.1.2019 година, а на денот на вработувањето биле помлади од 40 години се задолжителни членови на првиот и вториот столб.

Depositphotos

 

Со зачленувањето во вториот пензиски столб, на членот му се отвора индивидуална пензиска сметка на која месечно му се акумулира дел од средствата што му ги уплаќа работодавецот по основ на придонеси. Од бруто-платата, 18,8 отсто се уплаќаат за пензиско осигурување во Фондот на ПИОСМ, кој потоа ги дели на два дела: 12,8 отсто задржува врз основа на принципот на меѓугенерациска солидарност; од овие средства им се исплаќаат пензии на сегашните пензионери, а на членовите им се засметува стаж; и шест отсто се уплаќа на индивидуалните пензиски сметки на членовите на пензиските друштва во вториот пензиски столб.

Третиот столб, пак, е доброволно капитално финансирано пензиско осигурување, што значи дека можете да штедите за дополнителен приход за пензиски денови, со уплаќање средства на ваша индивидуална сметка во доброволен пензиски фонд, кои понатаму се инвестираат и се акумулираат. Освен како индивидуално лице, може да бидете вклучен и во професионална пензиска шема организирана од вашиот работодавец, кој ќе ви уплаќа средства во третиот столб.

На домашниот пазар функционираат три друштва за управување со задолжителни и доброволни пензиски фондови – „Сава пензиско друштво“, „КБ Прво пензиско друштво“, „Триглав пензиско друштво“ – и едно друштво што управува само со доброволни пензиски фондови – „ВФП Пензиско друштво“.

Во вториот пензиски столб функционираат фондовите „КБ Прв отворен задолжителен пензиски фонд“, „Сава пензиски фонд“ (претходно, од 2005 до 2018 година под името „НЛБ Нов пензиски фонд“, пред преземањето од страна на „Сава Ре – Љубљана“)  и „Триглав отворен задолжителен пензиски фонд“.

Да видиме колку пари им направиле досега фондовите од вториот столб на идните пензионери. Според податоците на МАПАС, просечниот номинален годишен принос од почетокот на нивната работа изнесува 5,35 отсто заклучно со 30.9.2025. Меѓутоа, приспособено за инфлацијата, односно порастот на трошоците за живот, просечната реална стапка на принос е 2,13 отсто. Пресметано како просечен принос за последните седум години, стапката е 4,83 отсто номинално и -0,38 отсто реално, додека во последниве 12 месеци приносот е 5,74 отсто номинално и 1,69 отсто реално.

Од фондовите велат дека номиналниот принос што тие го остваруваат е солиден, со оглед на ограничувањата за инвестирање што им ги налага регулативата, пред сѐ поради социјалните аспекти на овие фондови.

На пример, околу две третини или 65 отсто од средствата под управување трите домашни фондови од вториот столб ги имаат вложено во домашни обврзници, а само 1,52 отсто во акции од домашни компании. Во странски инвестициски фондови што се тргуваат на берза или т.н. ЕТФ-ови имаат пласирано околу 26 отсто од средствата, а во акции на странски берзи нешто под четири отсто. Остатокот од некои 3,5 отсто е вложен во депозити кај домашни банки, домашни инвестициски фондови и странски обврзници.

Приватните пензиски друштва веќе подолго време ја заговараат идејата законски да им се овозможи да вложуваат и во поризични инструменти на пазарот, кои би донеле и поголем принос за членовите. Една од можностите е т.н. модел на мултифондови, каков што има во Хрватска, Словенија, Словачка итн., што значи дека инвестициската стратегија на приватните пензиски друштва може да се врзе за животниот циклус, па за помладите членови на фондовите средствата ќе се инвестираат во поризични хартии од вредност. Од МАПАС веќе потврдија за „Блумберг Адрија“ дека на воведувањето на овој модел работеле со Светската банка и дека во иднина е можно да се дозволи помал процент од средствата да се инвестира во акции од брзорастечки економии, во недвижности и во некои деривативни инструменти.

Дарко Саздов, член на Советот на експерти на МАПАС вели дека, според решението што тие го имаат предлагано, треба да има три инвестициски стратегии што ќе зависат од животниот циклус.

„Младите имаат време за подолго оплодување на средствата во задолжителниот втор пензиски столб и реално е нивните средства да се инвестираат во средства со варијабилен принос. Втората стратегија би била балансирана, а третата е за портфолио за кое е потребен фиксен принос“, објасни Саздов на конференцијата што ја организираше Асоцијацијата на друштва за управување со пензиски фондови на Македонија.

Според инвестициската рамка, која е стара колку што се стари и приватните пензиски друштва односно веќе две децении, се штитат постарите членови на приватниот пензиски столб.

Од приватните пензиски фондови се согласуваат дека тоа е едно можно решение – да се поделат членовите по возраст на три различни портфолија.

Тоа значи дека за помладите членови што имаат инвестициски хоризонт од 30-40 години нивните средства би биле инвестирани во инструменти со поголем ризик, но и со можност за поголем принос. Средствата на членовите што имаат помалку од десет години до пензија би биле инвестирани во инструменти со фиксен принос со цел да се заштитат средства пред пензионирањето. 

„Ние заедно со носителите на политиките треба да работиме на тоа да имаме довoлно апетит за поголем инвестициски ризик кај младите, а многу поконзервативен за повозрасните членови“, велат од друштвата.

Последно на оваа тема беше информацијата дека пред неколку месеци беше формирана работна група составена од претставници на повеќе надлежни министерства, агенции и фондови, која во рок од шест месеци треба да го подготви конечното предлог-решение за промена на регулативата во делот на задолжителното приватно пензиско осигурување, односно вториот пензиски столб.