Кина го смени моделот на влез во Европа: сега не купува, туку гради фабрики

Кинеските компании продолжуваат да го зголемуваат присуството во Европа, но структурата на инвестициите е многу специфична: огромен дел е концентриран во електрични возила, батерии и поширокиот ЕВ-синџир, додека енергетиката и ИКТ се две области што брзо добиваат значење.

Според најновиот извештај на Меркатор Институтот за студии поврзани со Кина (МЕРИКС) со седиште во Берлин, кинеските директни инвестиции во ЕУ и Велика Британија достигнале  16,8 милијарди во 2025, што е раст од 67 отсто за една година. Од нив, гринфилд инвестициите достигнале рекордни 8,9 милијарди евра, или 51 отсто повеќе од 2024.

Но, важно е да не се создаде погрешен впечаток: не станува збор за рамномерно ширење на кинески капитал низ ЕУ. Инвестициите се концентрирани во само неколку земји и, уште повеќе, во само неколку индустрии.

Во 2025 година 77 отсто од кинеските гринфилд инвестиции во Европа биле поврзани со автомобилската индустрија, според МЕРИКС. Тоа е нешто помалку од 85 отсто во 2024, што покажува одредена диверзификација, но и понатаму значи огромна доминација на ЕВ-секторот.

Она што е клучно за кинескиот продор во Европа, е што земјата го менува својот инвестициски модел од купување на постојните европски компании кон изградба на нови гринфилд фабрики директно во рамките на европскиот единствен пазар.

Како што анализира Центарот за европски реформи со канцеларии во Лондон, Брисел и Берлин,  Пекинг се оддалечува од корпоративни спојувања и преземања (M&A) поради силниот европски регулаторен отпор и затегнатите рамки за скрининг на странски директни инвестиции (FDI).

Наместо тоа, кинеските фирми основаат локални производствени погони (особено за електрични возила и батерии).  Со воспоставување физички производствени погони во Европа, кинеските производители можат да ги заобиколат претстојните тарифи на ЕУ и трговските бариери насочени кон увезената стока.

Ажурираните механизми за скрининг на ЕУ, пак,  во голема мера се фокусираат на корпоративни преземања и спојувања, оставајќи ги ризиците од гринфилд инвестициите и локализираните индустриски постројки потешки за контрола.

 

Унгарија, „европскиот шампион“ на Кинезите

Ако се прашувате која земја од ЕУ е најголемиот примател на кинески директни/гринфилд инвестиции, одговорот можеби ќе ве изненади – тоа е убедливо Унгарија. Кинеските инвестиции во Унгарија достигнале 3,9 милијарди евра во 2025, наспроти 3,2 милијарди во 2024. Унгарија учествувала со околу 23 отсто од вкупните кинески инвестиции во ЕУ, според анализата на институтот Меркатор.

Најголемиот дел е поврзан со електрични автомобили; батерии; компоненти за ЕВ; производство и истражување и развој поврзани со автомобилската индустрија.

Само во ЕВ-синџирот Унгарија привлекла околу 3,8 милијарди евра во 2025, што е 18 отсто повеќе од 2024.

Под водство на Виктор Орбан, Унгарија ширум ги отвори портите за кинескиот капитал и стана клучна точка на Кина кон единствениот европски пазар. Па така, кинескиот производител на батерии „КАТЛ“ (CATL) инвестираше над седум милијарди евра во гига-фабриката во Дебрецин, а „БЈД“ (BYD) ја најави својата прва фабрика за електрични возила на европско тлo. Вкупната проценета сума на досега направените и најавените инвестиции во Унгарија на оваа компанија се помеѓу четири и пет милијарди евра. 

Инвестициите на  BYD и останатите кинески корпорации во Унгарија сега се под истрага од владата на новиот премиер Маѓар, заради можна корупција Фото: Блумберг

 

Меѓутоа, новиот унгарски премиер Петер Маѓар, којшто го симна Орбан од тронот после 16 години владеење, најави широки истраги околу обилните субвенции што ги добивале кинеските инвеститори во земјата, поради наводна нетранспарентност и индиции за корупција од големи размери. Останува да се види како промената во политиките и третманот на странските инвеститори што го најави Маѓар откако ја презеде власта, ќе влијае врз понатамошната динамика на влезот на кинеските инвестиции.

Останати земји од ЕУ што примиле значајни директни/гринфилд се Германија, Франција, Шпанија, Шведска, итн.

 

Каков беше кинескиот пакет за Западен Балкан и поширокиот регион

Покрај интересот за инвестиции во развиените пазари на ЕУ, повеќе од една деценија, Кина постојано го проширува своето економско, а со тоа и политичко влијание низ Југоисточна Европа, како во членките на Унијата од овој регион, така и во земјите кандидатки. Патишта, железници, пристаништа, рудници, челичарници, енергетски проекти, автомобилски фабрики и технолошки компании станаа дел од поширока приказна во која Пекинг се стреми да се етаблира како важен економски партнер на југоисточниот дел на Европа.

Но, мапата на кинеските инвестиции во регионот е далеку од униформна.

Ако Унгарија е „шампионот“ во ЕУ, тогаш Србија се појави како изразит регионален „тешкаш“ во тој поглед, комбинирајќи кинески аквизиции, гринфилд инвестиции во производство, рударски проекти и финансирање на инфраструктурата. Грција има поинаква, но подеднакво стратешка улога, фокусирана на пристаништето Пиреја и нејзината позиција на поморската рута што ја поврзува Азија со европските пазари. Словенија привлече неколку значајни кинески корпоративни аквизиции, од кои најзначајно е преземањето на Горење од страна на „Хајсенс“ (Hisense), но остана многу повнимателна во врска со кинеското учество во стратешката инфраструктура. Хрватска го дозволи кинеското учество во обновливата енергија, технологијата и инфраструктурата, додека Бугарија неодамна почна да привлекува помали, но сè пософистицирани производствени проекти.

Во Босна и Херцеговина, кинескиот капитал историски бил многу помалку важен како директна инвестиција отколку кинеските изведувачи и заемодаватели, иако таа слика се менува со појавата на големи проекти за обновлива енергија. Македонија слично имаше многу поголем кинески отпечаток во финансирањето на инфраструктурата отколку во конвенционалните странски директни инвестиции. Албанија привлече кинески капитал во стратешки средства како што се нафтата и аеродромската инфраструктура, но вкупниот обем на кинески СДИ останува скромен.

Оваа разлика е од суштинско значење. Автопат изграден од Кина финансиран од кинеска банка не е исто што и кинеска компанија што купува локална индустриска компанија. Концесија на пристаниште не е идентична со фабрика за производство на нови продукти. И кинески изведувач што извршува проект не мора да значи дека Кина остварила еквивалентен износ на странски директни инвестиции.

Поширокиот тренд, сепак, е јасен: Кина стана многу поважен економски актер во Југоисточна Европа отколку што беше на почетокот на 2010-тите.

Во поголемиот дел од изминатата деценија, економската понуда на Кина за Западен Балкан обично доаѓаше како пакет.

Кинеската Експорт-импорт банка обезбедуваше заем, локална влада го прифаќа долгот, а кинеско државно претпријатие го добива договорот за изградба, честопати преку билатерални договори, а не преку отворени јавни набавки.

Овој модел поддржа повеќе големи проекти за изградба на автопати, железници, мостови и енергетски проекти, претежно  во Србија, Црна Гора, Македонија и Босна и Херцеговина, и го поврзуваше кинеското финансирање со кинеската имплементација на проектот. Србија го доби најголемото портфолио во регионот и стана главна платформа за кинеските градежни компании.

Но, моделот создаде и слабости.

Виенскиот институт за меѓународни економски студии, во анализа од 2025 година, заклучи дека кинеските кредити за Западен Балкан станале речиси исто толку значајни како кредитите од ЕУ. Сепак, ЕУ остана многу поважна како давател на грантови. Студијата процени дека грантовите од ЕУ во просек изнесуваат околу 0,8 отсто од регионалниот БДП годишно, во споредба со само околу 0,02 отсто од Кина. На страната на кредитирањето, обврските кон ЕУ беа еквивалентни на приближно 1,5 отсто од регионалниот БДП, во споредба со околу 1,2 отсто за Кина.

Разликата е важна бидејќи кредитите мора да се вратат.

Затоа, кинеското финансирање создаде инфраструктурни средства, но и обврски за владите. Студијата на Виенскиот институт, исто така, откри дека кинеските кредити се генерално пофлексибилни и побрзи за спроведување, но дека оваа флексибилност може да дојде со послаба транспарентност, поголеми ризици од корупција и спорни моменти околу еколошките аспекти и третманот на работната сила.

 

Промена на пристапот, а не повлекување

Меѓутоа, во последно време се појавува нов тренд: големите кинески заеми сега речиси исчезнаа од регионалното инфраструктурно портфолио, како што забележува анализата на CHOICE, меѓународен конзорциум на експерти на темата кинеско влијание во централна и источна Европа, со седиште во Прага. Кредитирањето на Кина за развој во други земји останува далеку под својот врв од 2015-2017 година, локалните влади станаа повнимателни во врска со скапите должнички обврски, а ЕУ, Европската банка за обнова и развој (ЕБРД), Европската инвестициска банка (ЕИБ) и домашните буџети ја проширија својата улога во финансирањето на националната и регионалната инфраструктура.

Сепак, повлекувањето на кинеското кредитирање не доведе до паралелно повлекување на кинеските компании. Истражувањето спроведено од CHOICE идентификувало 22 проекти доделени на кинески компании за имплементација помеѓу јули 2021 и јули 2026 година без објавено официјално финансирање од кинески кредит: 16 во Србија, три во Босна и Херцеговина, два во Црна Гора и еден во Албанија. Истражувањето не пронашло стриктен квалификациски случај во Косово или Македонија во текот на периодот, иако кинески изведувачи продолжија да работат на постари проекти финансирани од ЕБОР во Македонија.

Дел од новиот автопат Кичево - Охрид, што Македонија на крајот ќе ја чини речиси 800 милиони евра. Фото: Министерство за транспорт и врски

 

Четиринаесет од 22-та проекти се потпираат главно на јавни буџети или задолжување од домашни банки. Пет користат заеми од ЕБОР, грантови од ЕУ или сродно европско финансирање, додека три се потпираат на приватни инвестиции, концесии или финансирање на проекти. Листата опфаќа патишта, железници, урбан транспорт, аеродроми, објекти за обновлива енергија и инфраструктура на Експо 2027 во Белград - покажувајќи дека кинеските компании, претежно државни претпријатија, сега можат да обезбедат работа без Пекинг да ја финансира владата домаќин.

Аналитичарите сметаат дека оваа транзиција одразува промена во пристапот на Кина, а не повлекување. Пекинг станал значително поселективен во одобрувањето на суверени заеми поради притисоците врз домашниот финансиски систем, ограничената профитабилност на одредени проекти од иницијативата „Еден појас, еден пат“ и нејзините напори да ја намали изложеноста на политички и кредитни ризици во странство.

Со други зборови, намалувањето на директното кредитирање не треба да се меша со намалувањето на економската амбиција. Средствата за одржување на позицијата на Кина се менуваат, но стимулот за зачувување на пристапот до регионалните инфраструктурни пазари останува.