Отпуштањата во „Ново Нордиск“ ги засилуваат економските стравувања во Данска

Телефонските линии на службите за кариерно советување во ХК (дански синдикат на административни и канцелариски работници), еден од најголемите синдикати во Данска, се пооптоварени од вообичаено. На линија се административни работници, компјутерски научници и лабораториски техничари, загрижени за својата професионална иднина.

„Отпуштањата стануваат нормална појава“, вели Ида Улитц, советничка за кариера во ХК, посочувајќи дека намалувања на бројот на вработени се бележат низ различни индустрии и сектори, како и во јавни и приватни организации.

На хартија, данската економија изгледа завидно стабилна. Вработеноста е на рекордно високо ниво, растот е солиден, а јавните финансии се силни. Според повеќето вообичаени показатели, земјата е во подем.

Но овие бројки не го одразуваат чувството на страв што се прошири откако многу од водечките компании во земјата почнаа да ги кратат работните места минатата година. Во септември фармацевтскиот гигант „Ново Нордиск“ (Novo Nordisk) укина околу 5.000 работни места во Данска, едно од најголемите намалувања во историјата на земјата. Потоа „Лундбек“ (Lundbeck), „Нукредит“ (Nykredit), „Триг“ (Tryg), „Нордеа банка“ (Nordea Bank) и други големи работодавци исто така најавија сопствени кратења. Крајот сè уште не се наѕира. Енергетската компанија „Орстед“ (Orsted) предупреди на стотици отпуштања поради притисокот врз офшор ветерната енергија, а „Маерск“ (Maersk) овој месец соопшти дека ќе укине 1.000 работни позиции, вклучувајќи ја и Данска, за да се подготви за послаби приходи.

„Гледаме бран отпуштања и очекуваме тие да продолжат“, изјави Киа П. Долершел, раководителка на правниот сектор во „Ѓоф“ (Djof), синдикат што ги застапува професионалците со бела јака (канцелариски висококвалификувани работници).

Минатата година Данска го забележа највисокото ниво на отпуштања од пандемијата на ковид-19 наваму, а во декември невработеноста порасна на највисоко ниво во последните четири години – 3 отсто. (Поради отказните рокови, оваа бројка најверојатно сè уште не го одразува намалувањето на бројот на вработени во „Ново Нордиск“.) Тоа предизвика ладење на пазарот на трудот.

Зголемување на отпуштањата во Данска
Известувања за отпуштањата во Данска

Bloomberg

Луѓето „читаат за отпуштања во големи, стабилни компании и си мислат: ако може да се случи таму, може и мене да ми се случи“, вели Каспер Хојванг Кјед, генерален директор на осигурителната компанија за невработеност „А енд Тил“ (A&Til). Данскиот модел на пазарот на трудот, познат како „флекс сигурност“, им овозможува на работодавците релативно лесно да вработуваат и отпуштаат, а наедно им дава на Данците пристап до државно финансирани бенефиции за невработеност. Многу луѓе дополнително купуваат осигурување за заштита на платите, како дополнителна сигурност во случај да ја загубат работата. По кратењата во „Ново Нордиск“, продажбата на вакви полиси во компанијата на Кјед пораснала за 24 отсто, тренд што се забележува и кај другите осигурителни друштва.

Во земја со само шест милиони жители, многу Данци имаат пријател, сосед или член на семејството што директно бил погоден од отпуштањата. А кога домаќинствата стануваат вознемирени, вели Ида Мари Мосби, економистка за потрошувачи во „Нордеа“, тие ги одложуваат поголемите купувања и се откажуваат од одмори за да заштедат пари. „Тоа создава уште поголем песимизам“, посочува таа.

Сорен Кристенсен, главен економист во „Сидбанк“ (Sydbank), нагласува дека иако „економијата според речиси сите показатели стои многу добро“, „перцепцијата кај потрошувачите не е таква“.

Оваа дисконекција го отвора прашањето дали отпуштањата ќе останат само краткотраен сигнал на економскиот радар или би можеле да предизвикаат верижна реакција, при што корпоративните кратења би се прелеале врз поширокиот пазар на трудот и, во најлошо сценарио, би довеле до раст на невработеноста и можна економска рецесија. Данскиот пазар на труд има капацитет да ги апсорбира овие корпоративни отпуштања, вели Кристенсен. Но тој предупредува дека доколку ескалираат геополитичките тензии со САД или ослабне побарувачката од Германија, еден од најважните пазари за Данска, тоа дополнително би можело да создаде услови за економска спирала. Дополнително, со оглед на тоа што премиерката е должна да распише избори пред крајот на октомври, постои ризик влошеното јавно расположение да се претвори и во политички, а не само економски предизвик.

Ситуацијата дополнително го насочува вниманието кон несразмерно големата улога што водечките компании во Данска ја имаат во националната економија. Кога тие работат добро, нивниот успех може да ги „подигне сите бродови“ - а понекогаш и да ги прикрие проблемите што тлеат под површината. Но кога ќе западнат во тешкотии, ефектите лесно се прелеваат низ пошироката економија. Во извештај од јануари, ОЕЦД предупреди дека данската економија станува сè позависна од мал број мултинационални компании за работни места, инвестиции и даночни приходи, што ја прави земјата поранлива кога некоја од нив ќе се сопне.

Малку компании ја отсликуваат оваа динамика појасно од „Ново Нордиск“ (Novo Nordisk), чие брзо ширење во последните години поттикна економски раст и бум на вработувањето во Данска. Поради својата доминантна позиција, состојбата на „Ново Нордиск“ влијае не само врз економијата туку и врз јавното расположение. Индикаторот за доверба на потрошувачите во земјата лани падна на најниско ниво во последните две години, кога фармацевтската компанија најави отпуштања во период кога нејзините акции беа под силен притисок. Поради фактот што пазарот на лекови за слабеење станува сè поконкурентен, Кристенсен ги посочи тековните проблеми на „Ново“ како клучен фактор за моменталната економска вознемиреност во Данска.

Bloomberg

До пред една година „Ново Нордиск“ агресивно вработуваше кадар како дел од бранот на нови вработувања што ги остави другите дански компании во трка по работна сила.

„‘Ново’ во суштина го држеше целиот пазар над површината“, вели Расмус Мејхоф, управувачки партнер и фармацевтски специјалист во агенцијата за регрутација „Компас ХРГ“ (Compass HRG).

Официјалните податоци го потврдуваат тоа. Од средината на 2022 година компанијата учествувала со околу 16 отсто од растот на вработеноста во приватниот сектор, покажува октомврискиот извештај на Економските совети. Тоа е исклучително големо влијание за фирма што обезбедува помалку од 2 отсто од вкупните работни места во приватниот сектор. Ова помогнало да се одржат вкупните бројки за вработеност и можеби ги прикрило тектонските поместувања што тивко се одвивале низ данската економија.

Иако невработеноста останува ниска, побарувачката за работна сила во последниве години ослабе. Во 2022 година, 46 отсто од компаниите во преработувачката индустрија пријавиле дека производството им е ограничено поради недостиг од работници. Во јануари само 7 отсто од фирмите го навеле тоа како проблем, додека половина од нив како главна тешкотија ја посочиле слабата побарувачка од клиентите. Слично, бројот на огласени слободни работни места на „Џобнет“ (Jobnet), мерен како дневен просек, опаѓа од март 2022 година, па до почетокот на 2026 е помал за 35 отсто. 

Потоа, минатата година „Ново Нордиск“ се соочи со сериозни предизвици. Жестоката конкуренција од производители на слични лекови против дебелина и континуираниот подем на американскиот ривал „Ели Лили“ почнаа да ги нагризуваат маржите. Компанијата четири пати ја намали проекцијата за годишната добивка и доби нов извршен директор. Со таа промена следуваше брзо и изненадувачко внатрешно „ресетирање“: најпрво замрзнување на вработувањата, потоа нововработени што ненадејно беа известени да не одат на првиот работен ден. Наскоро, долгогодишни вработени добија отказни решенија, додека на други им беа понудени изменети договори со пониски позиции или понеповолни услови.

Во исто време се менуваше и поширокиот корпоративен пејзаж во Данска. Компании од различни сектори ги кратеа активностите како одговор на растечката глобална неизвесност, оставајќи го пазарот на трудот со помал капацитет брзо да ги апсорбира отпуштените работници.

Данските потрошувачи се песимисти
Индикаторот за доверба падна на најниско ниво во последните две години во ноември

Bloomberg

Хенрик Брабранд, извршен директор на „Албрајт“ (Albright Partners), компанија специјализирана за регрутација на раководни кадри во фармацевтската индустрија, вели дека очекува поголемиот дел отпуштени работници од „Ново Нордиск“ со текот на времето да најдат нов ангажман, имајќи ги предвид силниот дански екосистем во биомедицинските науки и долгогодишните инвестиции во стартапи. Но тој предупредува дека закрепнувањето ќе биде бавно и дека најверојатно ќе бидат потребни од две до четири години пред повеќето од нив повторно да обезбедат стабилни работни места.

Во однос на отпуштањата, како што вели тој, „трендот што го гледаме сега нема да запре“.

Со веќе истенчени економски нерви, вниманието сè повеќе се насочува кон следните потези на „Ново Нордиск“. Најголемата загриженост е дека дополнително забавување во компанијата, која предупреди на негативен раст оваа година, нема да остане ограничено само на неа. Годините на експанзија ја претворија фармацевтската компанија во економски мотор во регионите во кои работи, што значи дека и релативно мало повлекување може да предизвика верижна реакција.

„Ако активностите во ‘Ново Нордиск“ се намалат, тоа неизбежно ќе се прелее“, вели Хелге Педерсен, главен економист во „Нордеа“. „Ако е потребно помалку производство, тоа ги погодува подизведувачите. Ако има помалку инвестиции, тоа ги погодува изведувачите. А ако активноста во некој локален регион опадне, тоа се одразува и врз трговијата на мало, и така натаму.“

Некои од овие секундарни ефекти веќе почнуваат да стануваат видливи. Мејхоф вели дека работел со неколку доставувачи и подизведувачи на „Ново Нордиск“, кои претходно агресивно вработувале за да одговорат на побарувачката, но сега се принудени да кратат работни места додека фармацевтската компанија ги намалува активностите. „Тие се навистина под силен притисок“, вели тој.

Bloomberg

За време на презентацијата на резултатите и изгледите за следната година, финансискиот директор Карстен Мунк Кнудсен изјави дека на повеќето оддели во „Ново Нордиск“ им се намалени буџетите за оваа година.

„Нашите доставувачи треба да очекуваат дека ќе трошиме помалку“, додаде тој. „Сега сме во поинаква ситуација. Кога приходите опаѓаат, има само една насока.“

Данското здружение на инженери - ИДА (Danish Society of Engineers, IDA), синдикат што ги застапува инженерите, ИТ-кадарот и професионалците од природните науки, соопшти дека бројот на прашања од членови е зголемен откако „Ново Нордиск“ ги најави отпуштањата, и тоа не само од негови вработени.

„Во моментов гледаме повеќе големи бранови на отпуштања од вообичаено“, вели Маленe Матисон-Хансен, претседателка на советот на вработени во ИДА. „Бидејќи ‘Ново Нордиск’ ги намалува активностите, и дел од компаниите што се негови доставувачи мора да го сторат истото тоа, па очигледно е дека моментално има верижни ефекти.“

Некои експерти укажуваат дека намалувањето на бројот на вработени во „Ново Нордиск“ може да има и позитивна страна. Компаниите што поради агресивното вработување на фармацевтскиот производител тешко доаѓаа до кадар, сега би можеле полесно да најдат работници, вели Кристин Туксен, раководителка за нордискиот регион за банкарство со мали и средни претпријатија во „Данске банка“ (Danske Bank), најголемата банка во Данска.

Туксен објаснува дека неодамнешните бранови на отпуштања низ нордиските земји ја зајакнале иновацијата, враќајќи висококвалификувани инженери на пазарот на трудот. Таа ја посочува и Финска, по намалувањето на бројот на вработени во „Нокиа“ (Nokia), кога илјадници работници останале без работа. Тоа ослободило база на таленти што подоцна основале нови компании и создале поширок технолошки екосистем во земјата.

Всушност, „Ново Нордиск“ доби „голема благодарност од многу други компании“ затоа што „конечно ослободил дел од работната сила назад на пазарот“, изјави во интервју извршниот директор на фармацевтската компанија, Мајк Дустдар.

Данската влада внимателно ги следи овие случувања. Иако го минимизира непосредниот ефект од кратењата во „Ново Нордиск“, тврдејќи дека пазарот на трудот во земјата останува силен, сепак признава дека тие ќе влијаат врз растот на вработеноста. Според Министерството за економија, отпуштањата се очекува да се одразат во статистиката за невработеност во првата половина од 2026 година, по истекот на отказните рокови.

Овој период е политички чувствителен, бидејќи Данска мора да одржи парламентарни избори пред 31 октомври. За да ја задржи поддршката на гласачите, владата на широката коалиција презема агресивни мерки за ограничување на економските последици. На почетокот на февруари Министерството за труд соопшти дека ќе им додели дополнителни средства на општините што им помагаат на работниците отпуштени од „Ново Нордиск“. Владата исто така се обидува да ја поттикне потрошувачката преку укинување на данокот за електрична енергија, ветување ваучери за намирници за милиони домаќинства и предлагање мерки како поевтино згрижување деца.

Bloomberg

За луѓе како Ромел Амине, сепак, тоа нема да ја олесни потрагата по работа.

Амине е основач на „Клуб 5000“ (Club5000), група на Линкдин (LinkedIn) за отпуштени вработени од „Ново Нордиск“ (Novo Nordisk), која по кратењата порасна на неколку илјади члена. Месеци по отпуштањата, групата и натаму е многу активна и функционира како место за размена на информации за работни можности, професионални совети и социјална поддршка, при што учесниците се повикуваат да се приклучат на рекреативни трчања и вечери за запознавање и размена на контакти. Тоа му овозможи на Амине одблизу да ја согледа вознемиреноста со која се соочуваат многу од неговите поранешни колеги, додека се обидуваат повторно да застанат на нозе по отпуштањата.

„Има многу луѓе што во моментов се без работа“, вели тој. „Ова е реален проблем, а и претходно веќе беше доволно голем. Потребно е повеќе време за да се најде работа. Тоа ги погодува луѓето.“

Кога Амине останал без работа од позицијата раководител на тим за развој на дигитални производи во „Ново Нордиск“, тоа било вторпат за помалку од две години масовни отпуштања целосно да му го превртат животот. Работното место го нашол само неколку месеци претходно, откако неговиот поранешен работодавец започнал големо реструктурирање. Во моментов Амине работи како фриленс консултант и со резерва гледа на тоа дали некој иден работодавец ќе може да понуди долгорочна стабилност.

„Која работна средина ќе биде следна што ќе спроведе масовни отпуштања?“, прашува тој. „Ова воопшто не е охрабрувачки во моментов.“