Како нападите врз Иран го ставија Ормускиот теснец во фокусот на светската јавност

Американскиот претседател Доналд Трамп ја спроведе заканата и нареди напад врз Иран откако преговорите не доведоа до договор за ограничување на иранската нуклеарна програма. Во Техеран сега се разгледува одговор, а една од опциите е обид за блокада или практично затворање на Ормускиот теснец.

Станува збор за тесен премин на излезот од Персискиот Залив низ кој минува околу четвртина од светската поморска трговија со нафта. Доколку Иран го оневозможи преминот на големите танкери што превезуваат нафта и гас кон Кина, Европа, САД и другите големи потрошувачи на енергија, цените нагло би скокнале, а глобалната економија би се нашла под притисок.

Нафтата веќе во февруари достигна највисоко ниво во шест месеци, уште додека пазарите шпекулираа дека Трамп би можел да нареди воени удари.

Зошто Ормутскиот теснец е толку важен?

Ормутскиот теснец го поврзува Персискиот Залив со Индискиот Океан. На север се наоѓа Иран, а на југ Обединетите Арапски Емирати и Оман.

Поморски премин клучен за глобалната трговија со нафта| Bloomberg

Тоа е клучна артерија на светската трговија со нафта. Повеќето извозници од Персискиот Залив немаат алтернативен поморски пат за пласман на енергенси. Според податоците што ги собра „Блумберг“, низ теснецот во 2025 година минувале околу 16,7 милиони барели сурова нафта и кондензат дневно. Саудиска Арабија, Ирак, Кувајт, Обединетите Арапски Емирати и Иран ја извезуваат својата нафта по тој пат, а најголемиот дел од товарот завршува во Азија.

Теснецот има голема улога и на пазарот на течен природен гас (ЛНГ). Речиси петтина од светската понуда на ЛНГ, главно од Катар, минала низ овој премин минатата година.

Преминот е долг околу 161 километар, а на најтесниот дел широк е само 34 километри. Пловните коридори во секоја насока се широки по само три километри. Плиткото море ги прави бродовите чувствителни на мини, а близината на брегот, особено иранскиот, ги изложува на можни ракетни напади од копно или пресретнување со патролни чамци и хеликоптери.

Може ли Иран навистина да го блокира преминот?

Според Конвенцијата на Обединетите нации за правото на морето, државата има суверенитет до 12 наутички милји од брегот, што е помалку од најтесната точка на теснецот. Странските бродови мора да ги пропушта според таканаречено право на мирен премин и не смее да го попречува транзитот низ меѓународните теснеци. Иран ја потпиша конвенцијата во 1982 година, но парламентот никогаш не ја ратификуваше.

Иранските власти и претходно, во периоди на тензии, порачуваа дека можат да воведат поморска блокада. Никогаш целосно не го затворија преминот, бидејќи таков потег речиси сигурно би предизвикал силен одговор од западните морнарици, особено од американската.

Иран може да предизвика сериозно нарушување и без испловување воени бродови. Поради долгиот брег долж теснецот има повеќе опции: од вознемирување на танкерите со брзи патролни чамци до напади со проектили и дронови што би ја направиле комерцијалната пловидба премногу ризична. Постои и можност за поставување морски мини, иако тоа би претставувало ризик и за иранските бродови.

Современите бродови се чувствителни и на попречување на Џи-пи-ес сигналот, што сè почесто го користат и државни и недржавни актери. За време на судирите меѓу Иран и Израел минатиот јуни, илјадници бродови имаа потешкотии со навигацијата во и околу теснецот.

Низ Ормускиот теснец минува четвртина од светската нафта и петтина од течниот гас (ЛНГ). | Bloomberg

Што би значела блокада за пазарот на нафта?

Доколку пловидбата стане ризична, танкерите би можеле да минуваат во конвои под заштита на западните морнарици. Сообраќајот би се забавил, но глобалната понуда на нафта веројатно не би претрпела драматичен пад.

Целосно затворање на преминот подолго од неколку дена би било најлошото сценарио за енергетските пазари. Аналитичарката на компанијата „Кплер“ (Kpler Ltd.) Мују Сју во јуни процени дека и еднодневна блокада би можела да ја турне цената на нафтата на 120 до 150 долари за барел. Референтната нафта “брент“ годинава до 20 февруари во просек изнесуваше 66 долари за барел.

Затворањето на теснецот би го погодило и самото иранско стопанство, бидејќи Иран би останал без можност за извоз на сопствената нафта. Таков потег би можел да ги затегне односите со Кина, најголемиот купувач на иранска сурова нафта и важен партнер кој во Советот за безбедност на Обединетите нации често го штител Техеран од санкции.

Кој најмногу зависи од овој премин?

Саудиска Арабија извезува најмногу нафта преку Ормускиот теснец, но дел од испораките може да ги пренасочи преку 1.200 километри долг нафтовод до терминал на Црвеното Море. Тој систем може да транспортира околу пет милиони барели дневно.

Обединетите Арапски Емирати исто така делумно можат да го заобиколат теснецот благодарение на нафтовод што ги поврзува нивните нафтени полиња со пристаниште на Оманскиот Залив, со капацитет од околу 1,5 милиони барели дневно.

Ирак има нафтовод кон турскиот медитерански брег, но преку него може да извезува само нафта од северниот дел на земјата. Речиси целиот извоз од Басра и натаму минува низ Ормускиот теснец. Кувајт, Катар и Бахреин немаат алтернатива.

И самиот Иран зависи од овој премин. Според податоците за следење на бродови што ги собра „Блумберг“, во 2025 година низ теснецот, Иран извезол повеќе нафта отколку во која било година од 2018 година.

Саудиска Арабија и Обединетите Арапски Емирати можат да се потпрат на нафтоводи за да го заобиколат тој премин. | Bloomberg

Како реагираа САД и сојузниците?

За време на војната меѓу Иран и Ирак од 1980 до 1988 година, нападите врз нафтени постројки прераснаа во напади врз трговски бродови во Персискиот Залив, период што остана познат како Танкерска војна. Американската морнарица тогаш ги придружуваше кувајтските бродови што превезуваа ирачка нафта.

Во 2019 година, Велика Британија, Саудиска Арабија и Бахреин се приклучија на американската иницијатива за заштита на поморските рути на Блискиот Исток важни за транспортот на нафта, по серија напади за кои некои членки го обвинија Иран.

Од крајот на 2023 година, фокусот на заштитата на бродовите се префрли кон јужниот дел на Црвеното Море, поради нападите на јеменските Хути, поддржани од Иран, врз бродови во теснецот Баб ел-Мандеб.

Во најновиот бран тензии меѓу Вашингтон и Техеран, бродовите ја зголемија брзината на преминување низ Ормускиот теснец за да го намалат времето на изложеност на ризик. САД ги советуваа бродовите под американско знаме да пловат што подалеку од иранските територијални води. На почетокот на февруари, американски борбен авион Ф-35Ц собори ирански дрон кој, според американската Централна команда, агресивно се приближил до носачот на авиони УСС „Абрахам Линколн“.