Зошто војната на Трамп не ја уништи иранската економија?

Иранската економија беше под притисок и пред САД и Израел да ја започнат војната против Исламската Република. Таа се соочуваше со негативен раст, растечка инфлација и валутна криза. Тие проблеми дополнително беа влошени од нападите врз цивилната и индустриската инфраструктура на земјата, како и од американската поморска блокада на иранските пристаништа.

И покрај растечкиот притисок, иранската економија не достигна точка на колапс, односно целосен прекин на економските активности. Државата има висок праг на толеранција на економска болка благодарение на децениското искуство во соочување со војни и строги меѓународни санкции.

Додека мировниот договор со САД останува недостижен, а конфликтите со Израел ескалираат, Иран со затворањето на Ормускиот Теснец ја тестира издржливоста на остатокот од глобалната економија, предизвикувајќи нарушувања во снабдувањето со енергенти и други клучни суровини.

Какви беа економските услови во Иран пред војната?

Иранците со години се соочуваат со висока инфлација, поради која основните животни намирници како јајца, компири, ориз и месо стануваа сè помалку достапни. Луѓето ги менуваа своите потрошувачки навики, па во поединечни случаи црвеното месо и пилешкото ги заменуваа со поевтини алтернативи како соја.

Растот на цените беше поттикнат од драматичниот пад на иранските извозни приходи и приливот на странски валути откако првата администрација на Доналд Трамп повторно воведе строги американски санкции. Ограничената понуда на долари ја намали вредноста на ријалот и го направи увозот поскап.

Иранската влада повремено дополнително го влошуваше проблемот со обиди за принудна контрола на цените. Исто така беше обвинувана за лошо управување со распределбата на странските валути на увозниците за купување стоки, како и за одржување повеќеслоен систем на девизни курсеви, склон кон профитерство и неефикасност.

Храната во Иран стануваше сè поскапа

Движење на малопродажните цени на пазарот во Техеран за избрани основни производи

Bloomberg

 

Големиот колапс на ријалот во декември предизвика масовни протести, на кои државата одговори со смртоносна репресија во која илјадници луѓе го загубија животот. Владата се обиде да воведе промени за да одговори на загриженоста на граѓаните поради трошоците за живот, вклучувајќи и смена на гувернерот на централната банка, зголемување на платите на државните службеници и порано исплаќање на субвенциите и платите. Меѓутоа, оптоварените државни финансии го ограничија обемот на помошта што можеше да ја обезбеди.

Бруто-домашниот производ на Иран се намали за 1,5 проценти во 2025 година, според податоците на Меѓународниот монетарен фонд, под притисок на трајните последици од санкциите и нарушувањата предизвикани од дванаесетдневната војна што Израел ја започна во јуни минатата година.

Како војната дополнително ја влоши ситуацијата?

Американските и израелските бомбардирања ја оштетија инфраструктурата низ целата земја - од цивилни објекти како станбени згради, болници и училишта, до индустриски постројки, вклучувајќи гасни полиња, складишта за гориво и челичарници. Разурнувањата се далеку најинтензивни во историјата на Иран, а илјадници Иранци загинаа.

Шестнеделните напади пред примирјето договорено во април предизвикаа економска штета од околу 270 милијарди долари, според податоците на иранската влада. Тоа е речиси еднакво на очекуваниот БДП на Иран оваа година, за кој ММФ проценува дека ќе изнесува 300 милијарди долари.

Нападите принудија илјадници претпријатија да ги затворат своите врати, а многу од нив никогаш повторно не се отворија. Секојдневниот живот за време на конфликтот главно беше запрен, што доведе до нагол пад на економската активност. ММФ прогнозира дека БДП оваа година дополнително ќе се намали за 6,1 проценти, што би претставувало најголема контракција во последните децении.

Ријалот и понатаму е под притисок, што дополнително ја поттикнува инфлацијата. Валутата во мај достигна рекордно ниско ниво, додека годишната инфлација достигна 77 проценти, според податоците на иранската централна банка. Сè повеќе домаќинства се насочуваат кон кредити поради недостиг од готовина, а дојде и до процут на купувањето на рати за основни производи и услуги како такси-превоз и купување книги.

Иранската валута е под притисок

Паралелен курс на ријалот во однос на доларот

Bloomberg

 

Војната предизвика криза на невработеност. Процените говорат дека од почетокот на конфликтот се згаснати најмалку еден милион работни места, објави во мај прореформскиот весник „Етемад“, повикувајќи се на интервју со заменик-министерот за труд и социјална заштита Голамхосеин Мохамади. Бројот на Иранци што бараат надомест за невработеност нагло се зголемил, според наводите на водечкиот финансиски весник „Донја“.

Како што војната ги прави Иранците посиромашни, Програмата на Обединетите нации за развој проценува дека дополнителни 4,1 милиони луѓе би можеле да паднат под меѓународната граница на сиромаштија. Тоа одговара на речиси пет проценти од населението.

Какво беше влијанието на американската блокада?

Американската морнарица ги блокира бродовите што пловат кон или од јужните ирански пристаништа уште од средината на април, со цел да изврши економски притисок врз Иран повторно да го отвори Ормускиот Теснец. Со тоа практично е прекинат извозот на Исламската Република преку Персискиот Залив, оставајќи ја земјата без приходи од продажба на нафта, петрохемиски производи и индустриски производи како челик.

Американскиот потег ја тестира способноста на Иран да продолжи со производството на нафта додека складишните капацитети на копно и танкерите на море се приближуваат до исполнетост. Производството на сурова нафта во мај падна на најниско ниво во последните пет години, според истражување на „Блумберг“.

Падот на вкупниот ирански извоз дополнително ги намали приходите од странски валути, кои се клучни за увоз на стоки. „Капитал економикс“ кон крајот на април соопшти дека достапните девизни резерви на Иран - оние до кои санкциите не го ограничуваат пристапот - се доволни за најмногу три месеци предвоен увоз.

Бидејќи блокадата го отежнува и пристигнувањето на стока во земјата, увозот на житарки нагло опадна, а производителите пријавуваат недостиг од одредени материјали, вклучувајќи производи потребни за пакување свежа храна.

Дали економските проблеми предизвикани од војната се само последица на надворешни фактори?

Деловната активност во Иран беше погодена и од исклучувањето на интернетот што го спроведе државата. Ограничувањата беа воведени по избувнувањето на војната, само неколку недели по претходниот прекин на интернет-сообраќајот како одговор на масовните протести.

Во текот на првите три месеци од овој конфликт, мнозинството Иранци имаа пристап само до домашни и државни интернет-страници, како и до мал број апликации, што претставува најдолго национално исклучување на интернетот во историјата на земјата. Претставниците на индустријата предупредуваа дека поради тоа иранските компании губат меѓу 30 и 40 милиони долари дневно.

Интернет-поврзаноста главно беше обновена кон крајот на мај, според податоците на „Нетблокс“ (NetBlocks), иако организацијата наведе дека услугите и понатаму се под силно филтрирање.

Зошто иранската економија не колабира?

Иран има повеќедецениско искуство во ублажување на последиците од трговски ембарга, економска изолација и војни. Земјата разви различни методи за заобиколување на западните санкции, вклучувајќи мрежи на фиктивни компании што ги прикриваат деловните трансакции и таканаречени „темни флоти“ на танкери за извоз на нафта.

Државата и претходно поминувала низ подолги периоди на низок извоз на сурова нафта, вклучувајќи и за време на првиот мандат на американскиот претседател Доналд Трамп, кога САД се повлекоа од меѓународниот нуклеарен договор со Иран и повторно воведоа остри санкции.

Овој пат постои дополнителен притисок бидејќи блокадата физички му ја отежнува на Иран испораката на нафта до купувачите, од кои најголем дел се во Кина. Сепак, потребно е време последиците да се прелеат врз целата економија. Иран ги забрза испораките на нафта пред почетокот на војната и оствари исклучително високи приходи пред блокадата благодарение на растот на цените на нафтата. Тоа би требало да обезбеди одреден заштитен амортизер.

Иран и претходно издржувал притисоци врз својата нафтена индустрија

Извоз на иранска сурова нафта

Bloomberg

 

Владата спроведе протекционистички мерки за да обезбеди домашно снабдување со стоки. Забранет е извозот на многу основни производи, вклучувајќи ги сета храна и земјоделски производи, како и одредени петрохемиски производи и челични плочи и лимови. Централната банка исто така соопшти дека ѝ дава приоритет на распределбата на девизните резерви за набавка на основни производи.

Земјата го зголеми користењето трговски рути што не зависат од Ормускиот Теснец. Повеќе стоки се испраќаат со железница кон соседите како Пакистан и Авганистан, додека е зголемен бројот на товарни возови што сообраќаат меѓу Сијан во централна Кина и Техеран. Иран исто така повеќе се потпира на своите северни пристаништа на Касписко Море, кои традиционално служат за трговија со Русија.

Железничката рута Иран-Кина помага во заобиколување на блокираните пристаништа

Товарната рута ги поврзува Сијан и иранската престолнина Техеран

Bloomberg

 

Иран од 2013 година води официјална политика на „економски отпор“. Тоа беше доктрина на поранешниот врховен водач, ајатолахот Али Хамнеи, кого Израел го уби во почетната фаза на војната. Неговата цел беше зајакнување на домашните производствени капацитети и намалување на зависноста од увоз за да се заштити земјата од дополнителна изолација од Западот. Одреден напредок беше постигнат за време на првиот мандат на Трамп, кога исчезнувањето странски производи и брендови отвори простор за иранските производители.

Со какви предизвици ќе се соочи Иран за време на закрепнувањето од војната?

Обновата ќе биде скап и повеќегодишен процес. Едно од барањата на Иран во мировните преговори со САД е надомест на штетата и финансиските трошоци од војната. Многу е малку веројатно дека САД ќе се согласат директно да исплатат обесштетување.

Нацрт-спогодбата вклучува меѓународен инвестициски фонд за повоена обнова, чие формирање би го помогнале САД, објави „Њујорк тајмс“ повикувајќи се на лица запознаени со преговорите. Еден ирански функционер и еден дипломат за весникот изјавиле дека фондот би можел да изнесува околу 300 милијарди долари.

Иран исто така инсистира на ублажување на санкциите, што би ја намалило неговата економска изолација и би го забрзало закрепнувањето. Можноста за послободна трговија со остатокот од светот би му овозможила на Иран да ја намали зависноста од регионални партнери. Односите со соседите од арапските земји на Персискиот Залив, особено со Обединетите Арапски Емирати, значително се влошија поради војната.

Дали економската болка претставува закана за иранската власт?

Според процената на „Блумберг економикс“, можноста за нови граѓански немири поради економските проблеми е многу висока. Сепак, се проценува дека ризикот од нестабилност на режимот е само умерен, бидејќи Корпусот на Исламската револуционерна гарда дополнително ја зацврсти својата контрола врз власта. Војната, поради обемот на бомбардирањата, го зголеми противењето кон САД и Израел, што би можело да засени дел од домашното незадоволство.