Зошто враќањето на нормалната пловидба низ Ормуз нема да биде лесно

САД и Иран се обврзаа повторно да го отворат Ормускиот Теснец, најважната светска артерија за транспорт на нафта и природен гас, кој во голема мера беше блокиран откако двете земји влегоа во војна во февруари. Сепак, враќањето на сообраќајот низ теснецот на нивото од пред војната  - доколку тој ден воопшто дојде  - претставува значителен предизвик. Пазарот за прогнози „Калши“ (Kalshi) му дава 51 отсто веројатност на сценариото дека сообраќајот ќе се врати во нормала пред 1 август и 68 отсто веројатност пред 1 септември.

Еве ги главните пречки:

Закани од мини

Се смета дека Иран ја минирал вообичаената бродска рута низ Ормутскиот Теснец, кој го поврзува Персискиот Залив со Индискиот Океан и се наоѓа меѓу Иран на север и Обединетите Арапски Емирати и Оман на југ. Заканата од мини ги принуди бродовите да пловат поблиску до иранскиот брег или поблиску до брегот на Оман. Користењето на јужната рута, која е под надзор на американските сили, веќе овозможи протокот на нафта постепено да се зголеми. Но прашањето колкав сообраќај можат да поднесат алтернативните рути сè уште не е целосно тестирано.

Чистењето на централниот дел од каналот од евентуални мини би помогнало протокот да се врати во нормала. Сепак, не е јасно кој би ја презел оваа задача и како бродовите за деминирање би биле заштитени. Самата работа би можела да трае со недели.

Ризик од напади

Покрај заканата од мини, постои и ризик од натамошно насилство што би можело да ги погоди бродовите и нивните екипажи. Кревкиот прекин на огнот што САД и Иран го одржуваат од 8 април не ги запре целосно борбите. Најмалку 14 морнари загинаа во овој конфликт, а имало 46 напади во кои биле оштетени бродови, според Меѓународната поморска организација (ИМО) на Обединетите нации.

Трговските морнари и во најдобри услови се нервозни кога работат во конфликтни зони, па бродската индустрија сака да добие недвосмислени уверувања и од САД и од Иран дека непријателствата навистина завршиле. Дури и тогаш, неколку сопственици на бродови изјавија дека дел од екипажите можеби ќе бидат неподготвени да се вратат во Персискиот Залив, што би можело да го намали бројот на пловила што доаѓаат во регионот за да преземат товар.

Неизвесност околу тоа кој е надлежен

Сè до почетокот на војната, слободната пловидба во Ормускиот Теснец, со неколку исклучоци, се сметаше за нешто што се подразбира, исто како и во сите големи поморски теснеци. Не е јасно дали така ќе остане и во иднина. Полуофицијалната иранска новинска агенција „Фарс“ објави дека идното управување со „навигациските услуги“ во теснецот ќе го одредуваат Иран и Оман.

Неколку сопственици на бродови за „Блумберг“ изјавија дека би претпочитале да не бидат принудени да комуницираат со никого, а особено не со иранскиот режим кој сè уште е под американски санкции, додека пловат низ води кои би требало да подлежат на правилата за слобода на пловидбата.

Балтичкиот и Меѓународниот поморски совет, најголемата светска трговска организација на сопственици на бродови, смета дека мора да се разјасни кој, доколку воопшто некој, ќе ги координира транзитите во иднина. Организацијата предложи во тоа да биде вклучена или агенција на Обединетите нации или неутрална држава.

Можност за воведување такси

Не е јасно дали бродовите ќе плаќаат за минување низ Ормускиот Теснец. Американскиот претседател Доналд Трамп вели дека нема да плаќаат. Иран, пак, соопшти дека периодот без наплата ќе заврши по 60 дена.

ИМО во април соопшти дека нема правна основа за наплата на такси за Ормускиот Теснец, а САД и претходно наведоа дека плаќањето такви такси би можело да биде санкционирано. Поради тоа, сопствениците на бродови стравуваат дека би можеле да бидат принудени да му плаќаат на Иран за премин и притоа да ризикуваат да бидат ставени на црни листи од американските власти за санкции. Во исто време, најмалку еден висок американски владин претставник призна дека плаќањето за транзит би можело да стане можност.

Големите енергетски компании најверојатно ќе се спротивстават на какви било такси или надоместоци. Главниот извршен директор на „Шеврон“ (Chevron), Мајк Вирт, во мај за телевизијата „Блумберг“ изјави дека неговата компанија не би размислувала да плаќа за премин низ теснецот.

Запрено производство на нафта и гас

Запреното производство на нафта и гас е можеби најголемата пречка за целосна нормализација на трговските текови низ Ормускиот Теснец. Пред војната, преку него се транспортираше околу една петтина од светските залихи на нафта и течен природен гас. Зголемената употреба на заобиколни рути, поттикната од војната, ја намали важноста на теснецот, но само во мала мера.

Во некои случаи, производството на нафта и гас беше запрено затоа што, со блокиран Ормуски Теснец, извозот стана невозможен. Затворањето на нафтен или гасен бунар, дури и доброволно, може да ја намали неговата ефикасност и да предизвика долгорочни оперативни загуби. Во други случаи, воените оштетувања предизвикаа прекин на работата. Според РЕ (Rystad Energy), обновата на нафтената и гасната инфраструктура во регионот ќе чини околу 42 милијарди долари.

Додека инфраструктурата повторно се става во функција, танкерите кои претходно го опслужуваа Персискиот Залив, а кои беа пренасочени на други рути или повлечени од употреба, ќе треба повторно да бидат распоредени. Аналитичарите на РЕ сметаат дека тоа ќе трае околу два месеца.

Тие проценуваат дека значително зголемување на производството во регионот ќе дојде во август и септември, кога нафтените и гасните полиња повторно ќе достигнат продуктивност. Според нивните проекции, околу 85 до 90 проценти од изгубениот обем ќе бидат обновени до почетокот на четвртиот квартал од годината, додека целосно закрепнување од 100 проценти се очекува дури во јануари 2027 година.