Зошто примирјето не доведе до целосно отворање на Ормускиот теснец?

Транспортот по море преку Ормускиот теснец - клучен пат за извоз на нафта, природен гас и други стоки од Персискиот залив - продолжува да биде сериозно ограничен од Иран, дури и откако стапи на сила примирјето со САД, на 8 април.

Двонеделното примирје, кое САД го опишаа како условено со деблокада на Ормуз од страна на Иран, сè уште не се претвори во значително зголемување на поморскиот сообраќај. Само неколку бродови беа забележани како го напуштаат Персискиот залив на 8 април и утрото на 9 април. Под нормални услови, секој ден околу 135 бродови поминуваат низ теснецот.

Техеран тврди дека теснецот е отворен, но дека преминот зависи од координација со војската и строго придржување до одредени, назначени рути. Контролата на Иран над водниот пат ги остави сопствениците на бродови и екипажите во страв да се обидат да преминат, а глобалната криза со снабдувањето со нафта не се смирува.

Зошто примирјето не доведе до повторно отворање на Ормуз?

Откако САД и Израел го започнаа нападот врз Иран на 28 февруари, Иран ја презеде контролата над водниот пат и ефективно го сопре речиси целиот комерцијален сообраќај. Земјата повремено напаѓаше бродови во и околу Персискиот залив и можеби поставила мини во Ормуз. Иран дозволи одредени бродови да преминуваат преку водниот пат по рута што се држи блиску до иранскиот брег, често по преговори за безбедно минување и понекогаш со барање за исплата на до 2 милиона долари.

Иран продолжи да ја транспортира своја нафта преку Ормуз, одржувајќи ги испораките на нивоа слични на предвоените.

Сопствениците на бродови велат дека тие услови не се значително променети и покрај примирјето. Иран на 8 април ги извести пловните екипажи дека е потребна негова дозвола за да се помине преку морскиот коридор. Иран соопшти дека бродовите ќе бидат ограничени на две тесни рути што поминуваат близу неговиот брег за да се избегнат против-бродски мини, за кои тврди дека се поставени по вообичаените поморски патишта на јужната страна на теснецот.

Повеќето сопственици на бродови не се подготвени да ризикуваат со губење на животи, товар и бродови. „Не може да се вратат глобалните поморски текови за 24 часа“, изјави Џенифер Паркер, вонреден професор на Универзитетот на Западна Австралија на Институтот за одбрана и безбедност. „Сопствениците на танкери, осигурителите и екипажите треба да бидат уверени дека ризикот навистина е намален - не само паузиран.“

Број на комерцијални бродови кои минале низ теснецот Bloomberg

Какво значење има Ормуз?

Теснецот Ормуз, кој се наоѓа меѓу Иран на север и Обединетите Арапски Емирати и Оман на југ, го поврзува Персискиот залив со Индискиот океан. Теснецот е долг околу 161 километар и широк 24 километри на најтесниот дел. Поморските патишта во двете насоки се широки само два километра.

Теснецот е есенцијален за пазарот на нафта, бидејќи преку него поминува околу четвртина од светската трговија со нафта на море. Саудиска Арабија, Ирак, Иран, Кувајт, Бахреин, Катар и ОАЕ сите извезуваат нафта преку Ормуз, а најголемиот дел од нивните товарни испораки одат во Азија. Земјите од Заливот исто така имаат рафинерии што произведуваат големи количини на дизел и други нафтени производи кои се извозуваат глобално преку теснецот.

Покрај енергијата, Ормуз е тесна точка и за производи како алуминиум, ѓубриво и дури и хелиум, кој се користи во производството на полупроводници.

Bloomberg

Што е потребно за повторно отворање на Ормуз?

Некои сопственици на бродови можеби ќе бидат подготвени да преговараат за преминување со иранските власти. Техеран претходно им дал дозвола на бродови од земји како Пакистан и Малезија да го преминат теснецот, а Тајланд бара дозвола за девет бродови заглавени во Персискиот залив.

Повторното отворање на Ормуз за меѓународен сообраќај ќе биде условено од увереноста на сопствениците на бродови дека нивните екипажи и пловила ќе бидат безбедни. Може да биде потребно и Техеран да ги повлече своите барања бродовите да преминуваат преку ирански води и да плаќаат такса за преминување низ водниот пат.

Покрај тоа, ако бродовите треба да се вратат на јужната рута, сопствениците и екипажите ќе мора да бидат сигурни дека таа е ослободена од мини.

Дури и ако тие услови бидат исполнети, самата бројка на бродови што чекаат да преминат низ теснецот во двете насоки ќе создаде свои потешкотии. Без систем за управување со сообраќајот, ќе биде потребен некој метод за распоредување на транзитите. Постојат одредени патеки за разделба на сообраќајот долж традиционалната јужна рута и новиот северен премин на Иран, што треба да го намали ризикот од судири.

Дали Иран има право да го контролира Ормуз?

Иран сигнализира дека има намера да продолжи да ја врши контролата над преминувањата низ теснецот и да го монетизира овој транзит дури и кога војната ќе заврши. Законодавен предлог кој минува низ иранскиот парламент го закрепостува иранскиот суверенитет над теснецот во националниот закон и формализира систем за наплата на такси за бродовите што го преминуваат, според полуофицијалната новинска агенција „Фарс“.

Според Конвенцијата на Обединетите нации за морското право (UNCLOS), земјите можат да имаат суверенитет до 12 наутички милји (14 милји) од нивниот брег - област позната како територијални води. Ормускиот теснец минува низ територијалните води на Иран и Оман. Сепак, земјите мора да дозволат непречен премин на странски бродови преку нивните територијални води и не смеат да ја спречат транзитната навигација низ теснеци кои се користат за меѓународна навигација. Конвенцијата исто така вели дека земјите не можат да наплатуваат такси на странски бродови само за преминување преку нивните територијални води.

Иако Иран ја потпиша UNCLOS во 1982 година, неговиот парламент никогаш не ја ратификуваше Конвенцијата.

Раководителот на главната поморска агенција на светот, Меѓународната поморска организација, на 9 април изјави дека било какви обиди на Техеран да спроведе траен систем за наплата на такси за Ормуз се неприфатливи и ќе создадат опасен преседан.